Tiếu ngạo giang hồ đã lên màn ảnh nhiều lần, nhưng bản được nhớ nhất là phim điện ảnh Tiếu ngạo giang hồ II: Đông Phương Bất Bại (1992) do Từ Khắc sản xuất, Trình Tiểu Đông đạo diễn, Lý Liên Kiệt đóng Lệnh Hồ Xung và Lâm Thanh Hà đóng Đông Phương Bất Bại. Bộ phim biến một nhân vật phụ của Kim Dung thành biểu tượng điện ảnh, mở ra làn sóng phim kiếm hiệp "tân phái" đầu thập niên 1990 ở Hồng Kông. Nó cũng là ví dụ rõ nhất về việc phim có thể đi xa nguyên tác đến đâu.
Từ Khắc và làn sóng kiếm hiệp đầu thập niên 1990
Từ Khắc là đạo diễn, nhà sản xuất Hồng Kông nổi tiếng với phong cách nhanh, kỹ xảo táo bạo, đặt hành động lên trước câu chuyện. Cuối thập niên 1980 – đầu 1990, công ty Điện ảnh Công nghệ (Film Workshop) của ông đứng sau một loạt phim kiếm hiệp, cổ trang làm thay đổi thể loại: Thiện nữ u hồn (1987), Tiếu ngạo giang hồ (1990), Tân Long Môn khách sạn (1992)…
Điểm chung của các phim này là võ thuật bay lượn bằng dây cáp, dựng phim cực nhanh, kiếm khí, chưởng lực được thể hiện bằng hiệu ứng hình ảnh. Kiếm hiệp không còn là những trận đấu dưới đất mà thành những màn ba lê trên không. Trình Tiểu Đông, người chỉ đạo võ thuật và đạo diễn của nhiều phim trong số đó, là người định hình phong cách "bay" này.
Ba phim Tiếu ngạo của Từ Khắc
| Năm | Tên phim | Diễn viên chính | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| 1990 | Tiếu ngạo giang hồ | Hứa Quán Kiệt vai Lệnh Hồ Xung | Quá trình làm phim đổi nhiều đạo diễn; bài hát "Thương hải nhất thanh tiếu" |
| 1992 | Tiếu ngạo giang hồ II: Đông Phương Bất Bại | Lý Liên Kiệt, Lâm Thanh Hà, Quan Chi Lâm | Đông Phương Bất Bại thành nhân vật trung tâm |
| 1993 | Đông Phương Bất Bại: Phong vân tái khởi | Lâm Thanh Hà | Phần tiếp, gần như rời hẳn nguyên tác |
Phim năm 1990 có quá trình sản xuất lộn xộn: ban đầu đạo diễn kỳ cựu Hồ Kim Thuyên được mời, rồi ông rời dự án và nhiều đạo diễn khác cùng tham gia hoàn thiện. Dù vậy phim thành công, và bài hát "Thương hải nhất thanh tiếu" do Hoàng Triêm sáng tác, Hứa Quán Kiệt hát, trở thành một trong những ca khúc kiếm hiệp nổi tiếng nhất mọi thời.
Lâm Thanh Hà và một Đông Phương Bất Bại mới
Trong nguyên tác, Đông Phương Bất Bại là nam giới, chỉ xuất hiện trong một hồi và chết sớm. Phim 1992 làm ngược lại: đặt Đông Phương Bất Bại vào trung tâm, giao vai cho nữ diễn viên Lâm Thanh Hà, và dựng một mối quan hệ mơ hồ, đầy cảm xúc giữa nhân vật và Lệnh Hồ Xung — người không hề biết đối phương thật sự là ai.
Lâm Thanh Hà, ngôi sao Đài Loan từng nổi tiếng với phim tình cảm thập niên 1970, sang Hồng Kông đóng phim võ hiệp từ thập niên 1980. Với Đông Phương Bất Bại, bà tạo ra một hình ảnh mới: áo đỏ, ánh mắt lạnh, động tác uyển chuyển, kim thêu bay ra như mưa. Cách Lâm Thanh Hà thể hiện sự giằng xé giữa quyền lực và tình cảm khiến nhân vật vừa đáng sợ vừa đáng thương.
Vai diễn này trở thành biểu tượng lớn nhất trong sự nghiệp của bà. Ở Việt Nam, khi nhắc đến "Đông Phương Bất Bại", nhiều người hình dung ngay Lâm Thanh Hà chứ không phải nhân vật trong truyện.
Phim khác truyện ở đâu
Phim 1992 giữ khung cơ bản: Nhậm Ngã Hành thoát ngục, muốn đoạt lại ngôi giáo chủ, Lệnh Hồ Xung đứng giữa các phe. Nhưng phần lớn chi tiết đã đổi:
- Đông Phương Bất Bại thành nhân vật chính thứ hai, có tình cảm với Lệnh Hồ Xung và có mưu đồ lớn trong cả giang hồ.
- Bối cảnh được thêm các yếu tố chính trị triều đình và nhân vật người nước ngoài, những thứ không có trong nguyên tác vốn cố ý không gắn với triều đại nào.
- Nhậm Ngã Hành được tô thành kẻ khát quyền lộ liễu hơn, phản ánh ý đồ chính trị — điều có trong truyện, nhưng phim nói thẳng hơn.
- Các nhân vật phụ như Nhạc Bất Quần, Ngũ Nhạc kiếm phái gần như vắng bóng.
Nhiều báo chí Hoa ngữ kể rằng Kim Dung không hài lòng với các phim Tiếu ngạo của Từ Khắc vì đi quá xa nguyên tác. Về sau, khi đài truyền hình trung ương Trung Quốc (CCTV) làm bản truyền hình năm 2001, báo chí thuật lại rằng ông chỉ lấy tượng trưng một đồng tiền bản quyền, như một cách ủng hộ một bản chuyển thể trung thành hơn.
Các bản truyền hình Tiếu ngạo giang hồ
Ngoài ba phim điện ảnh, truyện có nhiều bản truyền hình. Vài bản tiêu biểu:
- TVB 1984: bản truyền hình Hồng Kông được nhiều khán giả lớn tuổi nhớ.
- CCTV 2001: Lý Á Bằng đóng Lệnh Hồ Xung, Hứa Tình đóng Nhậm Doanh Doanh, do Trương Kỷ Trung sản xuất. Bản này bám nguyên tác khá sát, giữ Đông Phương Bất Bại là nhân vật phụ như trong truyện.
- Đại lục 2013: Hoắc Kiến Hoa đóng Lệnh Hồ Xung, Trần Kiều Ân đóng Đông Phương Bất Bại theo hướng nữ giới và cho nhân vật này một mối tình với Lệnh Hồ Xung — rõ ràng chịu ảnh hưởng của phim 1992 hơn là nguyên tác.
Sự khác nhau giữa bản 2001 và bản 2013 cho thấy ảnh hưởng của phim năm 1992 kéo dài hơn hai mươi năm: một lựa chọn sáng tạo của Từ Khắc đã trở thành một "nguyên tác thứ hai" mà các nhà làm phim sau tiếp tục theo.
Di sản của phim 1992
Đông Phương Bất Bại 1992 để lại ba thứ cho điện ảnh kiếm hiệp:
- Một phong cách hình ảnh: áo bay, kim bay, người bay — thẩm mỹ mà nhiều phim kiếm hiệp, tiên hiệp sau này còn học theo.
- Một cách chuyển thể tự do: coi tiểu thuyết là nguồn cảm hứng chứ không phải kịch bản. Cách này gây tranh cãi nhưng tạo ra những tác phẩm có sức sống riêng.
- Một biểu tượng văn hoá đại chúng: hình ảnh Lâm Thanh Hà áo đỏ được nhại, được trích dẫn, được tái hiện trong vô số chương trình giải trí ở Hồng Kông, Đài Loan, đại lục và cả Việt Nam.
Góc nhìn hôm nay: xem và đọc thế nào
Người chưa đọc truyện nên biết rằng phim 1992 chỉ là một cách diễn giải. Nếu thích phim, hãy đọc nguyên tác để gặp Đông Phương Bất Bại trong truyện — một nhân vật khác hẳn, ngắn ngủi mà ám ảnh. Bài về nhân vật Đông Phương Bất Bại trong mục Nhân vật kiếm hiệp kể kỹ phần đó.
Ngược lại, người đã đọc truyện có thể xem phim như một tác phẩm độc lập, để thấy điện ảnh Hồng Kông thời hoàng kim xử lý chất liệu kiếm hiệp táo bạo thế nào. Hãy tìm bản phục chế qua các kênh có bản quyền; hình ảnh của phim mất nhiều khi xem qua bản sao chất lượng thấp.
Câu hỏi thường gặp
Phim Đông Phương Bất Bại 1992 do ai đóng?
Lý Liên Kiệt đóng Lệnh Hồ Xung, Lâm Thanh Hà đóng Đông Phương Bất Bại, Quan Chi Lâm đóng Nhậm Doanh Doanh. Phim do Trình Tiểu Đông đạo diễn và Từ Khắc sản xuất.
Vì sao Đông Phương Bất Bại do nữ diễn viên đóng?
Đây là lựa chọn sáng tạo của các nhà làm phim năm 1992. Trong nguyên tác Kim Dung, Đông Phương Bất Bại là nam giới; phim giao vai cho Lâm Thanh Hà để xây dựng một nhân vật mơ hồ, có tình cảm với Lệnh Hồ Xung.
Thương hải nhất thanh tiếu là nhạc phim nào?
Đây là bài hát trong phim Tiếu ngạo giang hồ năm 1990, do Hoàng Triêm sáng tác và Hứa Quán Kiệt hát. Bài hát sau đó gắn với cả loạt phim Tiếu ngạo của Từ Khắc.
Bản Tiếu ngạo giang hồ nào giống truyện nhất?
Bản truyền hình CCTV năm 2001 với Lý Á Bằng thường được coi là bám nguyên tác sát nhất. Các phim điện ảnh của Từ Khắc và bản 2013 thay đổi nhiều, nhất là ở nhân vật Đông Phương Bất Bại.
Phim Đông Phương Bất Bại có phần tiếp theo không?
Có. Năm 1993 có Đông Phương Bất Bại: Phong vân tái khởi, Lâm Thanh Hà tiếp tục đóng vai chính. Phần này gần như hoàn toàn là sáng tác mới, không dựa vào truyện.
