Thần điêu đại hiệp qua các phiên bản: từ Lưu Đức Hoa đến Lưu Diệc Phi

Thần điêu hiệp lữ của Kim Dung, ở Việt Nam quen gọi là "Thần điêu đại hiệp", là một trong những truyện được dựng phim nhiều nhất. Các bản truyền hình được nhắc nhiều nhất là TVB 1983 (Lưu Đức Hoa – Trần Ngọc Liên), TVB 1995 (Cổ Thiên Lạc – Lý Nhược Đồng), Đài Loan 1998 (Nhậm Hiền Tề – Ngô Thiến Liên), đại lục 2006 (Huỳnh Hiểu Minh – Lưu Diệc Phi) và đại lục 2014 (Trần Hiểu – Trần Nghiên Hy). Mỗi bản phản ánh cách một thời đại hình dung Dương Quá và Tiểu Long Nữ.

Vì sao Thần điêu khó chuyển thể

Trên giấy, Thần điêu hiệp lữ là chuyện tình. Trên màn ảnh, nó đặt ra ba bài toán khó:

• Tiểu Long Nữ phải vừa đẹp thoát tục vừa lạnh lùng mà vẫn có hồn. Đây là vai mà gần như bản nào cũng bị khán giả soi kỹ nhất.
• Con điêu: một con chim khổng lồ có tính cách. Phim nào cũng phải chọn giữa người mặc đồ thú, mô hình, hay kỹ xảo vi tính — và lựa chọn nào cũng dễ thành trò cười.
• Dương Quá cụt tay: diễn viên phải diễn nửa sau bộ phim với một tay áo trống, đánh kiếm một tay mà vẫn thuyết phục.

Thêm vào đó, quan hệ thầy trò yêu nhau từng là chuyện nhạy cảm. Một số đoạn nguyên tác, nhất là biến cố liên quan đến đạo sĩ Doãn Chí Bình, được các bản phim xử lý rất khác nhau, có bản lược hẳn.

TVB 1983: Lưu Đức Hoa và Trần Ngọc Liên

Ra đời cùng năm với Anh hùng xạ điêu của TVB, bản Thần điêu hiệp lữ 1983 có Lưu Đức Hoa đóng Dương Quá và Trần Ngọc Liên đóng Tiểu Long Nữ. Đây là vai đưa Lưu Đức Hoa lên hàng ngôi sao hàng đầu của TVB, trước khi anh chuyển hẳn sang điện ảnh và ca nhạc.

Trần Ngọc Liên được nhiều khán giả nhớ như một Tiểu Long Nữ dịu dàng, trong trẻo. Với thế hệ người Việt xem phim qua băng video đầu thập niên 1990, đây là cặp Dương Quá – Tiểu Long Nữ "đầu tiên" và khó thay thế. Trước đó, giữa thập niên 1970 đài Giai Nghệ (CTV) ở Hồng Kông đã có một bản truyền hình, nhưng ít được biết đến ở Việt Nam.

TVB 1995: Cổ Thiên Lạc và Lý Nhược Đồng

Hơn mười năm sau, TVB làm lại với Cổ Thiên Lạc vai Dương Quá và Lý Nhược Đồng vai Tiểu Long Nữ. Bản này nổi tiếng vì Dương Quá của Cổ Thiên Lạc ngang tàng, bất cần, gần với tính cách trong truyện hơn; và vì Lý Nhược Đồng được nhiều khán giả coi là một trong những Tiểu Long Nữ đẹp nhất.

Ở Việt Nam, bản 1995 được phát và lan truyền rộng qua băng đĩa cuối thập niên 1990. Lý Nhược Đồng sau đó tiếp tục đóng Vương Ngữ Yên trong Thiên long bát bộ 1997 của TVB, trở thành gương mặt quen thuộc của phim Kim Dung giai đoạn này.

Đài Loan 1998: Nhậm Hiền Tề và Ngô Thiến Liên

Bản Đài Loan năm 1998 có Nhậm Hiền Tề, khi đó là ca sĩ đang nổi, đóng Dương Quá, và Ngô Thiến Liên đóng Tiểu Long Nữ. Phim Đài Loan thời kỳ này thường nhiều tập hơn, nhịp chậm hơn, tô đậm phần tình cảm và thêm nhiều tình tiết phụ.

Bản này có lượng người xem lớn ở nhiều nước châu Á, và cũng gây tranh luận vì một số thay đổi so với nguyên tác.

Đại lục 2006 và 2014: thời kinh phí lớn

Bản năm 2006 do nhà sản xuất Trương Kỷ Trung thực hiện, Huỳnh Hiểu Minh đóng Dương Quá, Lưu Diệc Phi đóng Tiểu Long Nữ. Phim quay nhiều ở cảnh thật, kỹ xảo vi tính được dùng nhiều hơn, đặc biệt cho con điêu. Lưu Diệc Phi, khi ấy còn rất trẻ, được khen về ngoại hình hợp vai; còn con điêu kỹ xảo thì bị nhiều người chê. Bài về các phim Kim Dung của Trương Kỷ Trung trong mục này kể kỹ hơn về phong cách của ông.

Bản năm 2014 có Trần Hiểu vai Dương Quá, Trần Nghiên Hy vai Tiểu Long Nữ. Lựa chọn Trần Nghiên Hy gây tranh cãi lớn trên mạng khi phim phát sóng, cho thấy áp lực của vai Tiểu Long Nữ: khán giả đã có sẵn một hình mẫu trong đầu, và bất cứ ai đóng cũng bị so với nó.

Những gì các bản phim hay thay đổi

So sánh nhiều bản với nguyên tác, có thể thấy vài xu hướng chung:

• Làm nhẹ những đoạn u tối: các cảnh đau đớn, tàn nhẫn của truyện thường được giảm bớt cho hợp khán giả truyền hình gia đình.
• Thêm đất cho nhân vật phụ: Quách Phù, Quách Tương, Lý Mạc Sầu, Công Tôn Lục Ngạc thường có thêm tình tiết để kéo dài số tập.
• Đoạn kết: phần lớn các bản giữ đoàn tụ dưới đáy vực và trận Tương Dương, nhưng cách dựng cảnh Dương Quá giết Mông Kha mỗi bản một khác.
• Lời hẹn mười sáu năm: gần như bản nào cũng giữ, vì đây là trái tim của câu chuyện.

Người xem hay cãi nhau "bản nào giống truyện nhất". Câu trả lời thật là không bản nào giống hoàn toàn. Truyện dài bốn mươi hồi, nhiều tầng tâm lý được viết bằng lời kể; truyền hình phải biến chúng thành hành động và lời thoại, nên thay đổi là chuyện không tránh được.

Góc nhìn hôm nay: chọn bản nào để xem

Không có bản "tốt nhất" cho mọi người. Một gợi ý thực tế:

• Muốn hoài niệm, xem nhịp ngắn gọn: bản TVB 1983 hoặc 1995.
• Muốn cảnh đẹp, hình ảnh hiện đại: bản 2006.
• Muốn so sánh tranh luận: xem vài tập đầu của nhiều bản, nhất là đoạn Dương Quá vào Cổ Mộ, để thấy mỗi đạo diễn hiểu nhân vật khác nhau thế nào.

Dù xem bản nào, đọc nguyên tác vẫn là bước không thay được. Nhiều khoảnh khắc đẹp nhất của truyện — những dòng Dương Quá nhớ Tiểu Long Nữ trong mười sáu năm — chỉ có thể trọn vẹn trên trang giấy. Hãy xem phim qua các kênh có bản quyền để ủng hộ người làm phim.