Anh hùng xạ điêu 1983: bản TVB kinh điển và thời vàng phim kiếm hiệp

Anh hùng xạ điêu năm 1983 của đài TVB (Hồng Kông) là bản truyền hình Kim Dung được nhiều thế hệ khán giả châu Á, trong đó có người Việt, coi là kinh điển nhất, với Huỳnh Nhật Hoa vai Quách Tĩnh và Ông Mỹ Linh vai Hoàng Dung. Bộ phim dài 59 tập, chia ba phần, ra đời giữa lúc TVB đang ở thời hoàng kim của phim bộ võ hiệp. Bài hát chủ đề "Thiết huyết đan tâm" cũng đi cùng bộ phim vào ký ức một thế hệ.

TVB và thời vàng của phim bộ võ hiệp

TVB (Television Broadcasts Limited) là đài truyền hình không dây đầu tiên của Hồng Kông, phát sóng từ năm 1967, gắn với ông trùm điện ảnh Thiệu Dật Phu. Từ cuối thập niên 1970 đến hết thập niên 1980, đài sản xuất hàng loạt phim bộ chuyển thể từ Kim Dung, Cổ Long, Lương Vũ Sinh, cạnh tranh gay gắt với đài Á Thị (ATV) và trước đó là đài Giai Nghệ (CTV).

TVB có lớp đào tạo diễn viên riêng, nơi xuất thân của nhiều ngôi sao. Năm diễn viên nam trẻ nổi bật nhất đầu thập niên 1980 được báo chí Hồng Kông gọi là "Ngũ hổ tướng": Lưu Đức Hoa, Lương Triều Vỹ, Huỳnh Nhật Hoa, Miêu Kiều Vỹ và Thang Trấn Nghiệp. Cả năm người đều đóng phim Kim Dung trong giai đoạn này.

Trước năm 1983, truyện Anh hùng xạ điêu đã từng lên phim ở Hồng Kông, cả điện ảnh lẫn truyền hình — chẳng hạn phim của hãng Thiệu Thị do Trương Triệt đạo diễn năm 1977, Phó Thanh đóng Quách Tĩnh. Nhưng bản TVB 1983 mới là bản định hình hình ảnh các nhân vật trong mắt khán giả.

Ba phần, năm mươi chín tập

Bộ phim được chia làm ba phần, mỗi phần mang một tên riêng:

Cách chia này giúp bộ phim theo sát nhịp truyện. Phim giữ phần lớn tình tiết nguyên tác, dù có lược bớt và thay đổi một số đoạn cho hợp thời lượng truyền hình — chuyện bình thường của mọi bản chuyển thể.

Dàn diễn viên làm nên bản kinh điển

Huỳnh Nhật Hoa có dáng người to, khuôn mặt hiền, hợp với một Quách Tĩnh chất phác. Ông về sau đóng Kiều Phong trong bản Thiên long bát bộ 1997 của TVB, tức là đóng cả hai anh hùng "chính đạo" lớn nhất của Kim Dung.

Ông Mỹ Linh là gương mặt được nhớ nhất. Nhiều khán giả coi Hoàng Dung của bà — tinh nghịch, lanh lợi, cải trang thành cậu bé ăn mày rồi hiện nguyên hình một cô gái áo trắng — là phiên bản không ai vượt qua được. Bà qua đời năm 1985, khi mới 25 tuổi, chỉ hai năm sau bộ phim; sự ra đi sớm ấy càng khiến hình ảnh Hoàng Dung năm 1983 được giữ nguyên vẹn trong ký ức người xem.

Miêu Kiều Vỹ trong vai Dương Khang cũng được khen nhiều: một kẻ phản diện điển trai, có lúc dằn vặt, không phải ác nhân một chiều.

"Thiết huyết đan tâm": bài hát của một thế hệ

Bài hát chủ đề "Thiết huyết đan tâm" do Cố Gia Huy soạn nhạc, Hoàng Triêm viết lời, La Văn và Chân Ni song ca bằng tiếng Quảng Đông. Cố Gia Huy và Hoàng Triêm là cặp đôi đứng sau rất nhiều ca khúc phim TVB thời kỳ này. Giai điệu hùng tráng, có phần đối đáp nam nữ, gợi đúng tinh thần một chuyện tình đặt trong khói lửa thời loạn.

Ở Việt Nam, giai điệu này được nhiều người nhớ đến mức nhận ra ngay từ vài nốt đầu, và có nhiều bản lời Việt được hát lại. Bài viết riêng về nhạc phim kiếm hiệp trong mục này kể kỹ hơn về những ca khúc như vậy.

Vì sao bản 1983 vẫn được coi là kinh điển

Nhìn lại, kỹ xảo của phim 1983 đơn giản, phim trường nhỏ, cảnh đánh nhau dựa nhiều vào dây cáp và góc máy. Vậy mà nó vẫn đứng vững trong lòng khán giả. Có mấy lý do:

• Diễn viên hợp vai: gương mặt Huỳnh Nhật Hoa, Ông Mỹ Linh gần như trùng với hình dung của người đọc truyện thời đó.
• Trung thành với nguyên tác: phim giữ được tinh thần và phần lớn mạch truyện, không thay đổi bản chất nhân vật.
• Thời điểm: phim đến với nhiều khán giả châu Á, trong đó có Việt Nam, vào đúng lúc truyền hình và băng video vừa phổ biến. Với nhiều người, đây là lần đầu họ "thấy" Quách Tĩnh, Hoàng Dung bằng xương bằng thịt.
• Nhạc phim: bài hát chủ đề có sức sống riêng, đi xa hơn cả bộ phim.

Cũng phải nói thêm: hiệu ứng hoài niệm đóng vai trò lớn. Một bộ phim xem lần đầu khi còn nhỏ thường in sâu hơn mọi phiên bản sau, dù các bản sau làm công phu hơn.

Những bản Anh hùng xạ điêu sau 1983

Sau bản 1983, truyện này được dựng lại nhiều lần. Một số phiên bản được nhắc nhiều:

Mỗi bản có thế mạnh riêng: bản 2003 có cảnh thật ở thảo nguyên và kinh phí lớn, bản 2008 được khen về diễn xuất trẻ trung. Nhưng trong các cuộc bình chọn của khán giả lớn tuổi, bản 1983 vẫn thường đứng đầu.

Ngoài truyền hình, truyện còn sinh ra hai bộ phim điện ảnh rất lạ năm 1993–1994: Đông Thành Tây Tựu (1993) của Lưu Trấn Vỹ, một phim hài nhại lại nhân vật Xạ điêu, và Đông Tà Tây Độc (1994) của Vương Gia Vệ, một phim nghệ thuật chỉ mượn tên các nhân vật để kể một câu chuyện hoàn toàn khác về ký ức và tình yêu, với Trương Quốc Vinh vai Âu Dương Phong.

Góc nhìn hôm nay: xem lại thế nào

Người muốn xem lại bản 1983 nên chuẩn bị tâm lý về hình ảnh cũ, độ phân giải thấp, nhịp phim chậm. Nên xem bản tiếng Quảng Đông có phụ đề nếu tìm được, để nghe giọng thật của diễn viên; bản lồng tiếng Việt thì mang lại cảm giác hoài niệm của thập niên 1990. Hãy tìm qua các kênh phát hành có bản quyền.

Một cách xem thú vị là đọc lại truyện song song: xem một phần phim rồi đọc phần truyện tương ứng, để thấy chỗ nào biên kịch lược bớt, chỗ nào họ thêm. Người đọc sẽ hiểu hơn vì sao chuyển thể Kim Dung lên màn ảnh khó: truyện quá dày, nhân vật quá nhiều, phim buộc phải chọn.