Núi Võ Đang: quần thể đạo quán di sản UNESCO và bóng Trương Tam Phong

Núi Võ Đang là một dãy núi có thật ở tây bắc tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, thuộc thành phố Thập Yển, nổi tiếng là thánh địa Đạo giáo thờ Chân Vũ đại đế. Quần thể cung quán cổ trên núi được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1994, phần lớn dựng dưới thời vua Vĩnh Lạc nhà Minh. Còn "phái Võ Đang" của Trương Tam Phong trong truyện là sự pha trộn giữa một nhân vật có ghi trong Minh sử, truyền thuyết dân gian và hư cấu tiểu thuyết.

Võ Đang ở đâu, cao bao nhiêu

Khu thắng cảnh Võ Đang nằm trên địa phận thành phố Đan Giang Khẩu, trực thuộc Thập Yển, giữa vùng núi nối Tần Lĩnh với Đại Ba Sơn. Đỉnh chính là Thiên Trụ phong, cao khoảng 1.612 m. Người xưa kể quanh đỉnh chính có bảy mươi hai ngọn núi, tất cả như cùng quay về hướng Thiên Trụ, gọi là "thất thập nhị phong triều đại đỉnh". Con số bảy mươi hai mang tính tượng trưng, giống nhiều con số khác trong văn hoá Đạo giáo.

Tên núi được giải thích theo nhiều cách. Lối giải thích quen thuộc nhất: "phi Chân Vũ bất túc đương chi", nghĩa là chỉ Chân Vũ mới xứng đứng ở đây. Chữ "Võ" trong Võ Đang vì thế gắn với vị thần Chân Vũ chứ không phải với võ thuật.

Chân Vũ đại đế: vị thần làm nên Võ Đang

Chân Vũ (còn gọi Huyền Vũ, Huyền Thiên Thượng Đế) vốn là thần phương Bắc trong hệ tứ tượng, được hình dung bằng rùa và rắn quấn nhau. Qua đời Tống, Chân Vũ được nhân cách hoá thành một vị thái tử tu luyện trên núi Võ Đang bốn mươi hai năm rồi thành đạo. Từ đó Võ Đang trở thành đạo tràng của Chân Vũ.

Người Việt cũng quen thuộc với vị thần này: Trấn Vũ (Huyền Thiên Trấn Vũ) ở đền Quán Thánh, Hà Nội, với pho tượng đồng đen lớn đúc thời Lê, chính là cùng một tín ngưỡng Huyền Vũ. Đây là một sợi dây nối thú vị giữa núi Võ Đang và Thăng Long.

Vua Vĩnh Lạc và công trình "cửu cung bát quán"

Võ Đang có đạo quán từ đời Đường, nhưng diện mạo hiện nay là do nhà Minh. Chu Đệ, tức vua Vĩnh Lạc, giành ngôi từ tay cháu trong loạn Tĩnh Nan và tuyên truyền rằng mình được Chân Vũ phù hộ. Để tạ ơn và cũng để khẳng định chính danh, từ năm 1412 ông huy động một lực lượng thợ và lính rất lớn lên núi xây dựng trong khoảng mười năm. Kết quả là hệ thống thường được gọi gọn là "chín cung, tám quán", nối nhau bằng đường đá dài hàng chục cây số.

Võ Đang trở thành "hoàng gia đạo tràng", được triều Minh cấp ruộng, cử quan trông coi. Đó là lý do kiến trúc ở đây mang dáng cung điện: mái ngói lưu ly vàng, tường đỏ, bậc đá chạm khắc, bố cục ăn theo thế núi.

Những công trình nên biết

Hồ chứa Đan Giang Khẩu, một phần của dự án dẫn nước Nam – Bắc, đã làm ngập vùng thấp quanh núi. Một số công trình như Tịnh Lạc cung đã phải tháo dỡ và dựng lại ở chỗ khác. Đây là bài học về cái giá của phát triển đối với di sản.

Di sản UNESCO năm 1994

Năm 1994, UNESCO đưa "Quần thể kiến trúc cổ trên núi Võ Đang" vào danh sách di sản thế giới. Hồ sơ đánh giá cao việc các cung quán thể hiện trình độ kiến trúc và nghệ thuật của các đời Nguyên, Minh, Thanh, đồng thời là trung tâm của Đạo giáo, một tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng ở Đông Á. Điều UNESCO công nhận là kiến trúc và cảnh quan tôn giáo, không phải võ thuật.

Trương Tam Phong: ba lớp sự thật

Lớp sử liệu

Minh sử, phần Phương kỹ truyện, có chép về một đạo sĩ tên Trương Tam Phong, dáng người cao lớn, ăn mặc lôi thôi nên có biệt hiệu "Trương Lạp Tháp". Ông từng du ngoạn Võ Đang. Sử chép vua Hồng Vũ rồi vua Vĩnh Lạc đều sai người đi tìm ông mà không gặp. Năm sinh năm mất của ông không rõ, các nguồn đưa ra những con số rất khác nhau.

Lớp truyền thuyết

Năm 1669, học giả Hoàng Tông Hy viết bài minh trên mộ võ sư Vương Chinh Nam, phân biệt võ "nội gia" với võ "ngoại gia" của Thiếu Lâm, và gắn nguồn gốc nội gia với Trương Tam Phong ở Võ Đang. Từ đây, Trương Tam Phong dần được tôn làm ông tổ Thái cực quyền. Giới nghiên cứu võ thuật hiện đại, từ Đường Hào trở đi, cho rằng mối liên hệ này không có bằng chứng; nhiều khả năng đó là cách để các dòng võ tạo cho mình một nguồn gốc cao quý, đối trọng với Thiếu Lâm.

Lớp tiểu thuyết

Trong Ỷ thiên đồ long ký, Kim Dung để Trương Tam Phong (tên khi nhỏ là Trương Quân Bảo) từng là đồng tử ở Thiếu Lâm, lập phái Võ Đang, sống hơn trăm tuổi và sáng tạo Thái cực quyền, Thái cực kiếm ngay trước mắt đối thủ. Bảy đệ tử "Võ Đang thất hiệp" là nhân vật hư cấu. Trong Tiếu ngạo giang hồ, Võ Đang do Xung Hư đạo trưởng đứng đầu, ngang hàng với Thiếu Lâm. Đây là hình ảnh "Thiếu Lâm – Võ Đang" song hành mà người đọc quen thuộc.

Võ Đang trong tiểu thuyết: những chỗ khớp và lệch với thực tế

• Khớp: Võ Đang là núi Đạo giáo, đạo sĩ mặc đạo bào, tôn Chân Vũ. Kim Dung tả Trương Tam Phong ở Tử Tiêu cung, một công trình có thật.
• Lệch: Phần lớn cung quán đồ sộ chỉ được xây từ năm 1412, tức là sau thời điểm nhiều cảnh trong Ỷ thiên diễn ra (cuối Nguyên). Võ Đang lúc Trương Vô Kỵ lên núi hẳn khiêm tốn hơn nhiều so với những gì du khách thấy ngày nay.
• Hư cấu: Chuyện Võ Đang là một "đại môn phái" võ lâm có chưởng môn, có đệ tử tục gia khắp thiên hạ là cách tổ chức của tiểu thuyết.

Góc nhìn hôm nay

Võ Đang ngày nay là khu thắng cảnh lớn, có cáp treo lên gần đỉnh, có đạo sĩ thật tu hành trong các cung quán. Quanh núi có nhiều trường dạy võ tư nhân lấy danh Võ Đang; chúng không đại diện cho di sản UNESCO. Người đọc kiếm hiệp đến đây sẽ thích nhất là cảm giác đứng trên Kim Điện nhìn biển mây, rồi đi bộ đường đá cổ xuống Tử Tiêu cung, tự hình dung cảnh trong truyện.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Đọc mục "Ancient Building Complex in the Wudang Mountains" trên trang di sản UNESCO.
• Tìm đọc các khảo cứu về Trương Tam Phong và nguồn gốc nội gia quyền; cuốn Chinese Martial Arts: From Antiquity to the Twenty-First Century của Peter Lorge có phần tổng quan dễ đọc.
• Ở Hà Nội, ghé đền Quán Thánh để thấy tượng Trấn Vũ và hiểu vì sao Chân Vũ được thờ ở cả hai nơi.

Giá vé, giờ cáp treo và quy định tham quan nên tra trên kênh chính thức của khu thắng cảnh vì thay đổi theo mùa.