Ngoạ hổ tàng long: phim kiếm hiệp đoạt bốn giải Oscar của Lý An

Ngoạ hổ tàng long (Crouching Tiger, Hidden Dragon, 2000) của đạo diễn Lý An là phim kiếm hiệp thành công nhất ở phương Tây, đoạt bốn giải Oscar năm 2001, trong đó có giải Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất. Phim có Châu Nhuận Phát, Dương Tử Quỳnh, Chương Tử Di và Trương Chấn, chuyển thể từ tiểu thuyết của Vương Độ Lư. Đây là bộ phim đưa thể loại võ hiệp từ khán giả Hoa ngữ ra rạp chiếu đại chúng toàn thế giới.

Nguồn gốc: tiểu thuyết của Vương Độ Lư

Phim dựa trên tiểu thuyết cùng tên của Vương Độ Lư (1909–1977), nhà văn võ hiệp thời Dân Quốc. Truyện là phần thứ tư trong bộ năm tác phẩm thường gọi là "Hạc – Thiết ngũ bộ" của ông. Vương Độ Lư thuộc lớp tác giả võ hiệp cũ, trước Kim Dung, Lương Vũ Sinh; điểm mạnh của ông là chiều sâu tâm lý và bi kịch tình cảm hơn là võ công kỳ ảo.

Điều này giải thích vì sao Ngoạ hổ tàng long trên màn ảnh có màu sắc rất khác phim Kim Dung: không có môn phái tranh bá, không có bí kíp vô địch, mà là những con người bị trói buộc bởi danh dự, bổn phận và những tình cảm không dám nói ra.

Câu chuyện và nhân vật

Lý Mộ Bạch giao thanh kiếm Thanh Minh cho Du Tú Liên mang lên Bắc Kinh, như một dấu hiệu muốn rời giang hồ. Thanh kiếm bị đánh cắp, và người lấy là Ngọc Kiều Long — cô gái quý tộc sắp bị gả ép, bí mật học võ từ bí kíp Võ Đang mà Bích Nhãn Hồ Ly đánh cắp. Từ đó, ba con người với ba khao khát khác nhau va vào nhau.

Chi tiết thú vị cho người mê điện ảnh: Trịnh Phối Phối chính là ngôi sao của Đại tuý hiệp (1966), phim võ hiệp kinh điển của Hồ Kim Thuyên. Lý An mời bà vào vai phản diện như một lời chào thể loại.

Đoàn làm phim: những cái tên đứng sau Oscar

• Lý An: đạo diễn người Đài Loan, trước đó đã nổi tiếng với các phim tâm lý gia đình và cả phim Hollywood. Đây là lần đầu ông làm phim võ hiệp.
• Viên Hoà Bình: chỉ đạo võ thuật, người từng thiết kế võ thuật cho nhiều phim Hồng Kông và cho The Matrix (1999).
• Đàm Thuẫn: soạn nhạc, với phần độc tấu cello của Mã Hữu Hữu (Yo-Yo Ma).
• Bảo Đức Hy (Peter Pau): quay phim.
• Diệp Cẩm Thiêm (Tim Yip): chỉ đạo mỹ thuật và phục trang.

Bài hát cuối phim "A Love Before Time" do Lý Mân thể hiện, có cả bản tiếng Anh và tiếng Hoa.

Bốn giải Oscar và kỷ lục phòng vé

Tại lễ trao giải Oscar lần thứ 73 (năm 2001), phim được đề cử mười hạng mục, trong đó có Phim hay nhất. Phim thắng bốn giải:

Ở Bắc Mỹ, phim thu khoảng 128 triệu USD, trở thành phim nói tiếng nước ngoài có doanh thu cao nhất ở thị trường này trong nhiều năm. Với một phim phụ đề, đây là con số chưa từng có — khán giả Mỹ vốn ngại đọc phụ đề đã đến rạp đông như xem phim bom tấn.

Vì sao phương Tây mê, còn khán giả Hoa ngữ chia hai

Điều thú vị là phản ứng ở Hồng Kông và đại lục không nồng nhiệt bằng ở Mỹ. Một số khán giả Hoa ngữ thấy phim chậm, thoại cứng (nhiều diễn viên nói tiếng Phổ thông không phải giọng mẹ đẻ), và cảnh bay lượn "không mới" với người đã xem phim võ hiệp Hồng Kông nhiều năm.

Ngược lại, với khán giả phương Tây, đó lại là những thứ lần đầu được thấy: cuộc đấu trên ngọn tre lay động, Ngọc Kiều Long đạp mái nhà bay qua kinh thành, những trận đánh như vũ điệu. Lý An đã kể một câu chuyện tình cảm dễ hiểu với mọi khán giả, đặt trong một thể loại mà phương Tây chưa quen.

Cảnh đấu trên rừng tre trở thành biểu tượng của bộ phim. Các diễn viên được treo dây cáp trên ngọn tre thật, chuyển động theo cây — một cảnh quay khó và tốn công mà nhiều phim sau này bắt chước.

Võ Đang trong phim và ngoài đời

Lý Mộ Bạch trong phim là kiếm khách Võ Đang, và cảnh cuối phim diễn ra trên núi Võ Đang: Ngọc Kiều Long gieo mình từ cây cầu trên đỉnh núi xuống biển mây. Phim gợi lại một truyền thuyết rằng người nhảy xuống với lòng thành sẽ được toại nguyện — một truyền thuyết của chính câu chuyện, không phải tín ngưỡng có thật cần tin theo.

Núi Võ Đang thật ở tỉnh Hồ Bắc, quần thể cung quán Đạo giáo được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1994. Ngoài Võ Đang, phim còn quay ở sa mạc Tân Cương cho đoạn hồi tưởng của Ngọc Kiều Long và La Tiểu Hổ, và trong một rừng tre rộng ở phía đông Trung Quốc cho cảnh đấu nổi tiếng.

Di sản: mở đường cho làn sóng võ hiệp đầu thế kỷ 21

Thành công của Ngoạ hổ tàng long khiến các nhà làm phim Trung Hoa nhận ra võ hiệp có thể là sản phẩm xuất khẩu. Ngay sau đó là Anh hùng (2002) và Thập diện mai phục (2004) của Trương Nghệ Mưu, cùng nhiều phim cổ trang kinh phí lớn khác. Phim cũng làm Chương Tử Di trở thành ngôi sao quốc tế.

Năm 2016, phần tiếp theo Ngoạ hổ tàng long: Thanh Minh bảo kiếm ra mắt trên Netflix, do Viên Hoà Bình đạo diễn, Dương Tử Quỳnh trở lại vai Du Tú Liên. Phần này không được đánh giá cao như phần đầu.

Góc nhìn hôm nay

Xem lại Ngoạ hổ tàng long hôm nay, đáng chú ý nhất không phải các trận đánh mà là những cảnh im lặng: Lý Mộ Bạch và Du Tú Liên ngồi uống trà, nói chuyện về những điều không dám nói. Phim là bài học về cách dùng thể loại võ hiệp để kể chuyện con người. Ai muốn đi sâu nên tìm đọc tiểu thuyết của Vương Độ Lư và xem thêm Hiệp nữ (1971) của Hồ Kim Thuyên — bộ phim từng nhận giải kỹ thuật tại Cannes năm 1975, được coi là tổ tiên của nhiều cảnh trong Ngoạ hổ tàng long.