Chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn: lịch sử thật từ năm 495 đến di sản UNESCO

Chùa Thiếu Lâm là ngôi chùa có thật, dựng năm 495 dưới chân núi Thiếu Thất thuộc dãy Tung Sơn, nay thuộc thành phố Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Vua Hiếu Văn Đế nhà Bắc Nguỵ cho xây chùa để vị sư Ấn Độ tên Bạt Đà (Batuo) có nơi truyền giáo. Danh tiếng võ nghệ đến muộn hơn nhiều, và phần lớn câu chuyện "võ Thiếu Lâm do Đạt Ma sáng lập" là truyền thuyết chứ không phải sử liệu.

Năm 495: một ngôi chùa dịch kinh giữa rừng núi

Cuối thế kỷ 5, nhà Bắc Nguỵ vừa dời đô từ Bình Thành về Lạc Dương. Hiếu Văn Đế là ông vua mộ Phật và muốn Hán hoá triều đình người Tiên Ti. Vị sư Bạt Đà theo vua về phương nam, nhưng thích ở chỗ vắng. Vua cho dựng chùa trong rừng ở sườn núi Thiếu Thất, cách Lạc Dương không xa. Tên "Thiếu Lâm" thường được giải thích là "rừng dưới chân núi Thiếu Thất".

Những thế hệ đầu, Thiếu Lâm nổi tiếng vì dịch kinh và thiền định, không vì võ. Sư Bồ Đề Lưu Chi (Bodhiruci) từng dịch kinh ở đây. Tên tuổi gắn với chùa trong nhiều thế kỷ là các thiền sư chứ chưa phải võ tăng.

Bồ Đề Đạt Ma: thiền tổ có thật, ông tổ võ thuật thì không

Theo truyền thống Thiền tông, Bồ Đề Đạt Ma đến Trung Hoa đầu thế kỷ 6, ngồi quay mặt vào vách đá chín năm trong một hang trên núi sau chùa ("diện bích cửu niên"). Đệ tử Huệ Khả đứng trong tuyết chặt tay cầu pháp. Ngày nay trong chùa vẫn có Lập Tuyết đình nhắc tích này, và hang Đạt Ma trên núi vẫn là điểm hành hương.

Còn chuyện Đạt Ma dạy tăng nhân tập võ cho khoẻ người để ngồi thiền lâu thì sao? Các nguồn sớm về Đạt Ma, như Lạc Dương già lam ký và Tục cao tăng truyện, không hề nhắc tới võ thuật. Mối liên hệ Đạt Ma – võ công chỉ xuất hiện rõ từ đời Minh – Thanh, chủ yếu qua văn bản Dịch cân kinh với những lời tựa giả mạo. Từ thập niên 1930, nhà nghiên cứu võ thuật Đường Hào đã đặt nghi vấn. Cuốn The Shaolin Monastery (2008) của học giả Meir Shahar tổng hợp lại và đi tới cùng kết luận: đó là truyền thuyết được dựng lên muộn.

Ba lớp cần tách bạch: Thiếu Lâm có thật từ năm 495; Đạt Ma thiền định ở Tung Sơn là truyền thống Thiền tông; Đạt Ma sáng lập võ Thiếu Lâm là truyền thuyết đời sau.

Mười ba côn tăng cứu Đường vương: lần đầu võ tăng vào sử

Sự kiện võ thuật đầu tiên có bằng chứng vững là đầu đời Đường. Khoảng năm 621, khi Lý Thế Dân (sau là Đường Thái Tông) đánh Vương Thế Sung ở Lạc Dương, một nhóm tăng nhân Thiếu Lâm đã giúp quân Đường bắt cháu Vương Thế Sung và lấy lại trang trại của chùa. Việc này được ghi trên tấm bia Thiếu Lâm tự dựng năm 728, khắc cả thư của Lý Thế Dân khen ngợi các tăng nhân. Bia vẫn còn trong khuôn viên chùa.

Từ chuyện có thật này, dân gian thêu thành tích "thập tam côn tăng cứu Đường vương" với hình ảnh mười ba nhà sư cầm gậy. Bia ghi tên các tăng nhân có công, nhưng màn "cứu vua" kịch tính là phần đời sau thêm thắt.

Đời Minh: côn pháp Thiếu Lâm đánh giặc Oa

Danh tiếng võ Thiếu Lâm thật sự vang xa vào thế kỷ 16. Các nguồn đời Minh ghi tăng binh Thiếu Lâm được huy động chống cướp biển (thường gọi là "giặc Oa") ở vùng duyên hải Giang Nam. Tướng Du Đại Du, người viết sách côn pháp Kiếm kinh, từng ghé chùa xem tăng nhân múa côn, chê rằng côn pháp ở đây đã mất chân truyền và đưa hai vị sư theo mình để dạy lại. Danh tướng Thích Kế Quang cũng nhắc tới côn Thiếu Lâm trong sách binh pháp của mình.

Điều đáng chú ý: thứ làm nên tên tuổi Thiếu Lâm đời Minh là côn (gậy), không phải quyền. Quyền pháp Thiếu Lâm chỉ thành hệ thống phong phú về sau, vào cuối Minh và đời Thanh.

Mốc thời gian chùa Thiếu Lâm

Đi trong chùa: những thứ nên nhìn tận mắt

Thường trụ viện

Khu chính của chùa nối nhau theo trục từ cổng Sơn môn vào sâu bên trong: Thiên Vương điện, Đại Hùng bảo điện, Tàng Kinh các, Phương trượng, Lập Tuyết đình và Thiên Phật điện. Nhiều điện đã dựng lại sau trận hoả hoạn năm 1928, nên đừng ngạc nhiên khi thấy kiến trúc khá mới.

Bích hoạ võ tăng và nền điện lõm

Trong khu điện phía sau có bích hoạ thời Thanh vẽ tăng nhân luyện quyền và cảnh mười ba côn tăng. Ở Thiên Phật điện, nền gạch có những vết lõm mà người dẫn đường hay kể là dấu chân tăng nhân luyện võ qua nhiều đời. Đây là lời kể truyền miệng, chưa có khảo cứu nào xác nhận nguyên nhân.

Tháp Lâm

Cách chùa một quãng đi bộ là Tháp Lâm, nghĩa địa của các cao tăng, với hơn hai trăm ngôi tháp gạch đá qua nhiều triều đại từ Đường đến Thanh. Đây là quần thể tháp mộ lớn bậc nhất Trung Quốc và là chỗ nhìn rõ nhất chiều dài lịch sử của chùa.

Hang Đạt Ma và Sơ Tổ am

Trên sườn núi phía sau có Sơ Tổ am, một công trình gỗ đá cổ, và xa hơn là hang Đạt Ma. Đường lên khá dốc, cần sức khoẻ và giày tốt.

Di sản "Thiên địa chi trung"

Năm 2010, UNESCO công nhận "Quần thể di tích lịch sử Đăng Phong tại Trung tâm của Trời và Đất" (Thiên địa chi trung). Cụm di sản gồm tám nhóm công trình: chùa Thiếu Lâm (cùng Tháp Lâm, Sơ Tổ am), Trung Nhạc miếu, Tung Dương thư viện, Quan Tinh đài (đài quan sát thiên văn của Quách Thủ Kính đời Nguyên), tháp chùa Tung Nhạc và một số di tích khác. Ý tưởng chung: người xưa coi vùng Tung Sơn là tâm của thế giới, nơi đo bóng nắng, định lịch và tế trời.

Điều này nhắc ta rằng Thiếu Lâm không đứng một mình. Nó nằm trong một cảnh quan có cả Nho (thư viện), Đạo (Trung Nhạc miếu) lẫn Phật, đúng tinh thần "tam giáo" mà tiểu thuyết kiếm hiệp hay khai thác.

Thiếu Lâm trong tiểu thuyết khác Thiếu Lâm thật thế nào

Trong truyện Kim Dung, Thiếu Lâm là "Thái Sơn Bắc Đẩu" của võ lâm: có Tàng Kinh các chứa bí kíp, có Thất thập nhị tuyệt kỹ, có phương trượng như Phương Chứng (Tiếu ngạo giang hồ) hay các cao tăng chữ Huyền, chữ Không. Đó là hình ảnh hư cấu dựa trên danh tiếng thật. Tàng Kinh các thật chứa kinh Phật chứ không có bí kíp võ công; "Bảy mươi hai tuyệt kỹ" là con số mang tính biểu tượng.

Một chi tiết thú vị: Kim Dung đặt chùa của mình ở Tung Sơn đúng như thực tế, và trong Thiên long bát bộ ông dựng cả một vị lão tăng quét rác trong Tàng Kinh các. Nhân vật này hư cấu, nhưng tinh thần của nó, võ phải đi cùng Phật pháp, lại khớp với cách nhà chùa thật tự giới thiệu mình.

Còn "Thiếu Lâm phái" như một môn phái có chưởng môn, có đệ tử tục gia khắp thiên hạ, phần lớn là cách tổ chức của tiểu thuyết và phim ảnh. Thiếu Lâm ngoài đời là một tu viện Phật giáo Thiền tông, có trụ trì, có quy củ tăng đoàn.

Góc nhìn hôm nay

Thiếu Lâm ngày nay vừa là chùa, vừa là điểm du lịch rất đông khách, vừa là thương hiệu. Quanh Đăng Phong có hàng chục trường võ tư nhân mang tên Thiếu Lâm nhưng không thuộc nhà chùa. Người đến thăm nên phân biệt điều này.

Nếu muốn hiểu sâu, có mấy hướng đọc tốt:

• Meir Shahar, The Shaolin Monastery: History, Religion, and the Chinese Martial Arts (2008): cuốn khảo cứu nghiêm túc nhất về lịch sử võ Thiếu Lâm, tách rõ sử và huyền thoại.
• Hồ sơ UNESCO "Historic Monuments of Dengfeng": mô tả từng công trình trong cụm di sản.
• Các bản dịch Thiên long bát bộ, Ỷ thiên đồ long ký: để so hình ảnh Thiếu Lâm trong truyện với di tích thật.

Khi đến, hãy dành thời gian cho Tháp Lâm và bia đá thời Đường hơn là chỉ xem biểu diễn. Giờ mở cửa, vé và quy định chụp ảnh thay đổi theo mùa, nên kiểm tra trên kênh chính thức của khu thắng cảnh trước khi đi.