Ngũ Nhạc là năm ngọn núi thiêng của Trung Hoa ứng với năm phương: Đông Nhạc Thái Sơn (Sơn Đông), Tây Nhạc Hoa Sơn (Thiểm Tây), Nam Nhạc Hành Sơn (Hồ Nam), Bắc Nhạc Hằng Sơn (Sơn Tây) và Trung Nhạc Tung Sơn (Hà Nam). Các triều đại tế lễ ở đây để khẳng định mình nhận mệnh trời. Kim Dung mượn đúng năm ngọn núi này để dựng "Ngũ Nhạc kiếm phái" trong Tiếu ngạo giang hồ.
Ngũ Nhạc là gì
Chữ "nhạc" ở đây nghĩa là núi cao lớn. Quan niệm Ngũ Nhạc gắn với thuyết Ngũ hành và tư duy "bốn phương và trung tâm" của người Trung Hoa cổ: đất nước được hình dung như một hình vuông, mỗi góc có một ngọn núi trấn giữ, ở giữa là trung tâm. Tế núi là việc của thiên tử, thể hiện quyền cai quản trời đất.
Ngũ Nhạc không phải năm ngọn núi cao nhất Trung Quốc. Ngọn cao nhất trong năm, Hoa Sơn, chỉ khoảng 2.155 m, kém xa các dãy núi phía tây. Giá trị của Ngũ Nhạc là ở vị trí trong tâm thức văn hoá và chính trị: chúng nằm quanh vùng Trung Nguyên, cái nôi của văn minh Hoa Hạ.
Bảng tóm tắt năm ngọn núi
| Nhạc | Núi | Tỉnh | Độ cao đỉnh chính (khoảng) | Nổi tiếng vì |
|---|---|---|---|---|
| Đông Nhạc | Thái Sơn | Sơn Đông | 1.545 m (Ngọc Hoàng đỉnh) | Nơi phong thiện của hoàng đế; di sản UNESCO 1987 |
| Tây Nhạc | Hoa Sơn | Thiểm Tây | 2.155 m (Nam phong) | Hiểm nhất; đá hoa cương dựng đứng |
| Nam Nhạc | Hành Sơn | Hồ Nam | khoảng 1.300 m (Chúc Dung phong) | Rừng xanh, chùa và đạo quán đan xen |
| Bắc Nhạc | Hằng Sơn | Sơn Tây | khoảng 2.017 m (Thiên Phong lĩnh) | Huyền Không tự treo trên vách |
| Trung Nhạc | Tung Sơn | Hà Nam | khoảng 1.500 m | Chùa Thiếu Lâm; di sản "Thiên địa chi trung" 2010 |
Các con số độ cao được làm tròn theo số liệu phổ biến của các khu thắng cảnh; nguồn khác nhau có thể chênh vài mét.
Đông Nhạc Thái Sơn: núi của hoàng đế
Thái Sơn đứng đầu Ngũ Nhạc. "Phong thiện" là nghi lễ tối cao: lên đỉnh tế trời (phong), xuống chân núi tế đất (thiện). Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, Tần Thuỷ Hoàng làm lễ phong thiện năm 219 TCN, và Hán Vũ Đế làm năm 110 TCN. Chỉ vị vua tự thấy thiên hạ thái bình, công lao lớn mới dám làm lễ này, nên trong cả lịch sử số lần phong thiện rất ít.
Câu "có mắt không thấy Thái Sơn" người Việt hay dùng cũng bắt nguồn từ vị thế ngọn núi này. Thái Sơn được UNESCO công nhận năm 1987, là một trong những di sản hỗn hợp đầu tiên của Trung Quốc. Đường lên có hàng nghìn bậc đá, dọc đường dày đặc bia khắc của các đời.
Tây Nhạc Hoa Sơn: núi của sự hiểm trở
Hoa Sơn nổi tiếng nhất với người đọc kiếm hiệp vì "Hoa Sơn luận kiếm". Ở đây chỉ cần nhớ: Hoa Sơn là núi Đạo giáo, gắn với đạo sĩ Trần Đoàn và một nhánh Toàn Chân, và đường lên đục thẳng vào vách đá. (Xem bài riêng về Hoa Sơn trong danh mục này.)
Nam Nhạc Hành Sơn: núi xanh nhất
Hành Sơn ở Hồ Nam là ngọn núi mềm mại nhất trong năm, rừng phủ quanh năm, nhiều mây mù. Ngọn chính là Chúc Dung phong, đặt theo tên thần lửa Chúc Dung trong thần thoại, ứng với phương nam thuộc hành Hoả. Trên núi có Nam Nhạc đại miếu, một quần thể đền lớn mà trong khuôn viên có cả khu Phật giáo và Đạo giáo.
Ít người biết rằng danh hiệu Nam Nhạc từng được trao cho một ngọn núi khác. Thời Hán Vũ Đế, núi Thiên Trụ ở An Huy được coi là Nam Nhạc; về sau, đến đời Tuỳ, việc tế Nam Nhạc mới định hẳn ở Hành Sơn. Đây là ví dụ cho thấy "núi thiêng" cũng là quyết định của triều đình.
Bắc Nhạc Hằng Sơn: núi và ngôi chùa treo
Hằng Sơn ở Sơn Tây, gần vùng biên giới phương Bắc xưa, khô và lạnh hơn. Điểm nổi tiếng nhất là Huyền Không tự, ngôi chùa gỗ treo lưng chừng vách đá, tương truyền dựng từ cuối thời Bắc Nguỵ. Chùa đặc biệt vì thờ cả Phật, Lão Tử và Khổng Tử dưới cùng mái, tức "tam giáo hợp nhất".
Bắc Nhạc cũng từng "chuyển nhà". Trong nhiều thế kỷ, lễ tế Bắc Nhạc được cử hành ở núi Đại Mậu thuộc tỉnh Hà Bắc ngày nay. Đến đầu đời Thanh, triều đình mới chính thức dời lễ tế sang Hằng Sơn ở Sơn Tây. Vì thế, đọc sách cổ thấy "Bắc Nhạc" thì phải xem đó là thời nào.
Trung Nhạc Tung Sơn: tâm của trời đất
Tung Sơn ở Hà Nam, giữa Lạc Dương và Trịnh Châu, gồm hai khối núi Thái Thất và Thiếu Thất. Người xưa coi đây là trung tâm thế giới. Dưới chân Thái Thất có Trung Nhạc miếu, một trong những quần thể đền Đạo giáo lớn nhất; dưới chân Thiếu Thất có chùa Thiếu Lâm. Võ Tắc Thiên từng làm lễ phong thiện ở Tung Sơn thay vì Thái Sơn, một lựa chọn rất riêng của bà. Năm 2010, cụm di tích Đăng Phong quanh Tung Sơn được UNESCO công nhận với tên "Thiên địa chi trung".
Ngũ Nhạc kiếm phái trong Tiếu ngạo giang hồ
Kim Dung lấy năm ngọn núi này làm năm môn phái kiếm, liên minh với nhau thành "Ngũ Nhạc kiếm phái" để chống Nhật Nguyệt thần giáo:
- Tung Sơn phái: Tả Lãnh Thiền, minh chủ đầy tham vọng, muốn gộp năm phái làm một. Hợp với Trung Nhạc ở vị trí trung tâm, nơi tự cho mình đứng đầu.
- Hoa Sơn phái: Nhạc Bất Quần, "Quân tử kiếm", và Lệnh Hồ Xung.
- Hành Sơn phái: Mạc Đại tiên sinh với cây hồ cầm, Lưu Chính Phong rửa tay gác kiếm. Rất hợp với núi Nam Nhạc nhiều mây mù, u uẩn.
- Hằng Sơn phái: các ni cô như Định Nhàn sư thái, Nghi Lâm. Kim Dung đặt một phái Phật giáo lên Bắc Nhạc, gợi nhớ Huyền Không tự.
- Thái Sơn phái: Thiên Môn đạo nhân, tính nóng nảy. "Thiên Môn" chính là tên một cổng nổi tiếng trên đường lên Thái Sơn (Nam Thiên Môn).
Cách đặt tên nhân vật và tính cách theo núi cho thấy Kim Dung hiểu rõ địa lý văn hoá. Nhưng tất cả các phái, chưởng môn và mộng "Ngũ Nhạc tịnh phái" (gộp năm phái) đều là hư cấu. Không có liên minh võ lâm nào mang tên Ngũ Nhạc trong lịch sử.
Góc nhìn hôm nay
Đi hết Ngũ Nhạc là một hành trình trải qua năm tỉnh, nhiều người Trung Quốc coi là mục tiêu cả đời. Với người đọc kiếm hiệp, cách tiết kiệm là chọn hai cặp gần nhau: Tung Sơn kết hợp Lạc Dương, Hoa Sơn kết hợp Tây An. Thái Sơn đi cùng Khúc Phụ, quê Khổng Tử, cũng rất hợp lý.
Muốn đọc thêm: các thiên "Phong thiện thư" trong Sử ký để hiểu nghi lễ tế núi; hồ sơ UNESCO về Thái Sơn và Đăng Phong; và đọc lại Tiếu ngạo giang hồ với tấm bản đồ năm ngọn núi bên cạnh. Giá vé, giờ mở cửa các khu thắng cảnh nên tra trên kênh chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ Nhạc gồm những núi nào?
Ngũ Nhạc gồm Đông Nhạc Thái Sơn (Sơn Đông), Tây Nhạc Hoa Sơn (Thiểm Tây), Nam Nhạc Hành Sơn (Hồ Nam), Bắc Nhạc Hằng Sơn (Sơn Tây) và Trung Nhạc Tung Sơn (Hà Nam). Đây là năm ngọn núi thiêng ứng với năm phương.
Vì sao Thái Sơn đứng đầu Ngũ Nhạc?
Thái Sơn ở phương đông, nơi mặt trời mọc, tượng trưng cho sự khởi đầu và sinh sôi. Đây là nơi các hoàng đế làm lễ phong thiện tế trời đất, như Tần Thuỷ Hoàng năm 219 TCN và Hán Vũ Đế năm 110 TCN.
Ngũ Nhạc kiếm phái là những phái nào?
Trong Tiếu ngạo giang hồ, Ngũ Nhạc kiếm phái gồm Tung Sơn, Hoa Sơn, Hành Sơn, Hằng Sơn và Thái Sơn. Đây là liên minh hư cấu, chỉ mượn tên năm ngọn núi có thật.
Núi nào cao nhất trong Ngũ Nhạc?
Hoa Sơn cao nhất, đỉnh Nam phong khoảng 2.155 m. Kế đến là Hằng Sơn khoảng 2.017 m. Ngũ Nhạc được chọn vì ý nghĩa văn hoá, không phải vì độ cao.
Huyền Không tự ở núi nào?
Huyền Không tự nằm ở Bắc Nhạc Hằng Sơn, tỉnh Sơn Tây. Chùa gỗ treo trên vách đá, tương truyền dựng từ cuối thời Bắc Nguỵ và thờ chung Phật, Lão, Khổng.
