Thiên Sơn và Côn Lôn: núi trong truyện kiếm hiệp và núi trên bản đồ

Thiên Sơn và Côn Lôn đều là dãy núi có thật ở miền tây Trung Quốc, nhưng trong tiểu thuyết kiếm hiệp chúng gần như là hai vùng đất huyền thoại. Thiên Sơn chạy ngang Tân Cương sang Trung Á, đỉnh cao nhất hơn 7.400 m. Côn Lôn vừa là dãy núi dài ở rìa bắc cao nguyên Thanh Tạng, vừa là ngọn núi thần của Tây Vương Mẫu trong thần thoại. Các phái Thiên Sơn, Côn Lôn trong truyện là hư cấu, mượn cái xa xôi, lạnh lẽo của hai dãy núi.

Vì sao tiểu thuyết thích "núi miền xa"

Với người Trung Nguyên xưa, vùng tây bắc là tận cùng thế giới: sa mạc, tuyết phủ, dân tộc khác, ngôn ngữ khác. Đặt một môn phái ở đó cho tác giả ba lợi thế. Thứ nhất, võ công có thể kỳ lạ mà không ai kiểm chứng. Thứ hai, nhân vật từ đó xuống Trung Nguyên mang theo vẻ bí ẩn. Thứ ba, khoảng cách địa lý tạo ra những cuộc hành trình dài, rất hợp với tiểu thuyết đăng báo nhiều kỳ.

Thiên Sơn ngoài đời

Thiên Sơn (Tian Shan, "núi Trời") là hệ núi lớn ở Trung Á, chạy từ Tân Cương qua Kyrgyzstan, Kazakhstan tới Uzbekistan. Đỉnh cao nhất là Jengish Chokusu (Trung Quốc gọi là Thác Mộc Nhĩ, hay Thắng Lợi phong), khoảng 7.439 m, nằm ở biên giới Trung Quốc – Kyrgyzstan. Một đỉnh nổi tiếng khác là Khan Tengri, khoảng 7.010 m.

Phần Thiên Sơn trong lãnh thổ Trung Quốc được UNESCO công nhận năm 2013 với tên "Thiên Sơn Tân Cương", là di sản thiên nhiên, nhờ cảnh quan núi tuyết, sông băng, đồng cỏ và sự tương phản với sa mạc ngay bên cạnh. Gần thủ phủ Urumqi có hồ Thiên Trì dưới chân núi Bác Cách Đạt (Bogda), một điểm du lịch nổi tiếng. Trong truyền thuyết, Thiên Trì được gắn với Dao Trì, nơi Tây Vương Mẫu mở tiệc, cho thấy ranh giới giữa Thiên Sơn và Côn Lôn trong tâm thức dân gian khá mờ.

Tuyết liên Thiên Sơn

Kiếm hiệp hay nhắc "Thiên Sơn tuyết liên" như thần dược. Đây là loài thực vật có thật, mọc ở vùng núi cao lạnh, có trong y học cổ truyền. Ngoài đời, loài này đang bị khai thác quá mức và được bảo vệ ở Trung Quốc. Trong truyện, nó chữa được thương nặng, tăng công lực, đó là hư cấu. Việc dùng dược liệu ngoài đời cần hỏi thầy thuốc, không theo truyện.

Thiên Sơn trong truyện

• Lương Vũ Sinh là tác giả gắn với Thiên Sơn nhiều nhất. Bạch phát ma nữ truyện và Thất kiếm hạ Thiên Sơn xây dựng cả một "hệ Thiên Sơn" với phái Thiên Sơn, Trác Nhất Hàng, Luyện Nghê Thường. Nhiều truyện của ông liên kết với nhau qua các thế hệ đệ tử Thiên Sơn.
• Kim Dung trong Thiên long bát bộ đặt Linh Thứu cung trên Phiêu Miểu phong ở Thiên Sơn, chủ nhân là Thiên Sơn Đồng Mỗ, về sau truyền cho Hư Trúc. Phiêu Miểu phong là tên hư cấu.
• Trong Thư kiếm ân cừu lục, bộ đầu tay của Kim Dung, vùng Hồi Cương (Tân Cương) là bối cảnh lớn, với nhân vật Hương Hương công chúa lấy cảm hứng từ truyền thuyết Hương Phi.

Côn Lôn: một cái tên, hai ngọn núi

Côn Lôn thần thoại

Trong Sơn hải kinh và các sách cổ, Côn Lôn là ngọn núi thần ở phương tây, là "đế đô dưới trần" của Thiên đế, nơi Tây Vương Mẫu ngự, có cây trường sinh, có vườn treo. Đạo giáo về sau coi Côn Lôn là quê nhà của tiên giới. Đây là Côn Lôn của tưởng tượng, không cần một vị trí chính xác.

Côn Lôn địa lý

Dãy Côn Lôn (Kunlun) có thật, chạy dài hàng nghìn cây số từ cao nguyên Pamir về phía đông, làm thành rìa bắc của cao nguyên Thanh Tạng, ngăn cách cao nguyên với bồn địa Tarim và sa mạc Taklamakan. Nhiều đỉnh cao trên sáu, bảy nghìn mét. Từ sườn bắc Côn Lôn, sông ngòi mang theo ngọc xuống vùng Hoà Điền (Khotan): ngọc Hoà Điền, loại ngọc quý nhất Trung Hoa cổ, đã được buôn về Trung Nguyên từ hàng nghìn năm trước. Câu "ngọc ra từ Côn Cương" trong văn cổ có cơ sở địa lý thật.

Ranh giới giữa hai Côn Lôn từng được tranh luận suốt nhiều thế kỷ. Theo Sử ký, chính Hán Vũ Đế khi nghe sứ giả báo về nơi phát nguồn của Hoàng Hà đã lấy tên trong sách cổ đặt cho dãy núi ấy là Côn Lôn. Tức là cái tên địa lý được "dán" từ thần thoại lên núi thật.

Côn Lôn trong truyện kiếm hiệp

• Trong Ỷ thiên đồ long ký, phái Côn Lôn có chưởng môn Hà Thái Xung, và trước đó có "Côn Lôn tam thánh" Hà Túc Đạo, người giỏi cả đàn, cờ, kiếm. Côn Lôn cũng là nơi Trương Vô Kỵ rơi xuống thung lũng và tìm được Cửu Dương chân kinh trong bụng một con vượn trắng. Tất cả là hư cấu.
• "Côn Lôn nô" trong truyền kỳ đời Đường là chuyện khác hẳn: chữ "Côn Lôn" ở đó chỉ người da sẫm từ vùng biển phương nam đến Trung Hoa, không liên quan tới núi. Nhân vật Ma Lặc trong truyện ấy là một trong những hiệp khách sớm nhất của văn học Trung Hoa.

Tây Vực trong truyện: một miền đất của người lạ

Ngoài Thiên Sơn và Côn Lôn, tiểu thuyết kiếm hiệp còn có cả một "Tây Vực" rộng lớn. Âu Dương Phong, "Tây Độc" trong Xạ điêu, ở Bạch Đà sơn, một ngọn núi hư cấu ở miền tây. Minh giáo trong Ỷ thiên có gốc từ Ba Tư và trụ sở trên Quang Minh đỉnh, cũng hư cấu, đặt ở vùng núi phía tây. Kim Luân Pháp Vương trong Thần điêu là quốc sư Mông Cổ có gốc Tây Tạng; Cưu Ma Trí trong Thiên long là quốc sư nước Thổ Phồn.

Chữ "Tây Vực" có thật trong sử: Hán thư có hẳn phần "Tây Vực truyện" chép các nước ốc đảo dọc Con đường Tơ lụa, nhiều nước nằm ngay dưới chân Thiên Sơn và Côn Lôn. Tiểu thuyết giữ lại cảm giác của sử cũ: Tây Vực là nơi đến của thương nhân, nhà sư, sứ giả, và của những thứ kỳ lạ. Võ công độc địa, rắn độc, tôn giáo lạ thường được "gửi" về phía tây, phản ánh cái nhìn của người Trung Nguyên về vùng biên viễn. Người đọc hôm nay nên nhận ra đây là một quy ước văn chương, không phải mô tả các dân tộc thật.

So sánh nhanh

Góc nhìn hôm nay

Hai dãy núi này là vùng thiên nhiên khắc nghiệt. Thiên Trì gần Urumqi là điểm dễ đến nhất cho người muốn "chạm" vào Thiên Sơn. Côn Lôn thì phần lớn là vùng cao hiểm trở; tuyến quốc lộ Thanh Tạng đi qua đèo Côn Lôn ở độ cao hơn bốn nghìn mét, người chưa quen độ cao dễ bị say độ cao, cần hỏi bác sĩ trước khi đi.

Muốn đọc thêm: Sơn hải kinh (có bản dịch tiếng Việt) để thấy Côn Lôn thần thoại; Bạch phát ma nữ truyện của Lương Vũ Sinh để thấy Thiên Sơn kiếm hiệp; hồ sơ UNESCO "Xinjiang Tianshan" để thấy Thiên Sơn thật. Giá vé và quy định tham quan nên tra trên kênh chính thức của từng khu.