Thích khách Nhiếp Ẩn Nương: phim kiếm hiệp chậm của Hầu Hiếu Hiền

Thích khách Nhiếp Ẩn Nương (The Assassin, 2015) là phim võ hiệp của đạo diễn Đài Loan Hầu Hiếu Hiền, giúp ông đoạt giải Đạo diễn xuất sắc tại Liên hoan phim Cannes 2015. Phim chuyển thể từ một truyện truyền kỳ đời Đường của Bùi Hình, Thư Kỳ đóng nữ thích khách Nhiếp Ẩn Nương, Trương Chấn đóng Điền Quý An. Đây là phim kiếm hiệp "chậm" nổi tiếng nhất: rất ít đánh nhau, nhiều khoảng lặng, và đòi người xem một cách nhìn khác hẳn phim võ hiệp quen thuộc.

Nguồn gốc: truyện truyền kỳ đời Đường

"Nhiếp Ẩn Nương" là một truyện ngắn trong tập Truyền kỳ của Bùi Hình, nhà văn đời Đường thế kỷ 9. Chữ "truyền kỳ" về sau dùng để gọi cả một thể loại truyện ngắn văn ngôn đời Đường — thể loại được coi là tổ tiên của tiểu thuyết võ hiệp, với những nữ hiệp, thích khách có tài lạ.

Trong truyện gốc, Ẩn Nương là con gái tướng Nhiếp Phong ở trấn Nguỵ Bác. Năm lên mười, cô bị một ni cô bí ẩn bắt đi, dạy kiếm thuật, rồi trả về khi đã thành thích khách. Sau này, cô được sai đi ám sát Lưu Xương Duệ, tiết độ sứ trấn Trần Hứa; nhưng nhận ra người đó hiểu mình, cô chuyển sang phò tá ông. Truyện ngắn, nhiều chi tiết kỳ ảo, nhịp nhanh.

Bối cảnh lịch sử có thật: cuối thế kỷ 8 – đầu thế kỷ 9, sau loạn An Sử, triều Đường suy yếu, các tiết độ sứ ở vùng Hà Bắc như Nguỵ Bác gần như cát cứ, cha truyền con nối, quan hệ với triều đình lúc hoà lúc chống. Đây là thời mà ám sát chính trị giữa các trấn không phải chuyện lạ.

Điền Quý An và Ngụy Bác: những cái tên có thật

Khác với nhiều phim võ hiệp, các nhân vật quyền lực trong phim không phải hư cấu hoàn toàn. Điền Quý An là tiết độ sứ Ngụy Bác có tên trong sử Đường, thuộc dòng họ Điền đã nắm trấn này nhiều đời từ thời ông nội là Điền Thừa Tự. Mẹ ông là Gia Thành công chúa, một công chúa nhà Đường được gả sang Ngụy Bác để ràng buộc trấn này với triều đình — nhân vật này cũng xuất hiện trong phim.

Chính họ Điền ở Ngụy Bác còn gắn với một truyện truyền kỳ nổi tiếng khác là "Hồng Tuyến": nữ hiệp Hồng Tuyến lẻn vào phòng ngủ của Điền Thừa Tự lấy chiếc hộp vàng ở đầu giường, để cảnh cáo ông đừng đem quân xâm lấn trấn láng giềng. Hầu Hiếu Hiền đặt câu chuyện của Ẩn Nương vào đúng thế giới ấy: những trấn cát cứ dùng thích khách để răn đe nhau thay cho chiến tranh. Phần sử ghi tên người; phần thích khách là truyền kỳ.

Phim khác truyện thế nào

Hầu Hiếu Hiền giữ tên nhân vật và bối cảnh, nhưng xây lại câu chuyện:

Câu hỏi trung tâm của phim nằm ở một quyết định: Ẩn Nương có giết người mình từng yêu không. Sư phụ dạy cô rằng muốn thành thích khách thì phải dứt bỏ tình cảm. Phim là câu chuyện về việc cô không làm được — hay đúng hơn, không chịu làm.

Một phim võ hiệp gần như không đánh nhau

Người quen phim Hồng Kông sẽ bất ngờ: các trận đấu trong Thích khách Nhiếp Ẩn Nương rất ngắn, thường chỉ vài giây, quay từ xa, không có dây cáp bay lượn. Ẩn Nương xuất hiện từ bóng cây, ra một đòn, rồi biến mất. Phần lớn thời gian, camera đứng yên nhìn cảnh vật: gió lùa qua rèm, khói nhang trong phòng, sương trên hồ.

Đây là lựa chọn có chủ đích. Hầu Hiếu Hiền vốn nổi tiếng với những cảnh quay dài, máy đứng yên, diễn viên sống trong khung hình thay vì diễn cho máy quay — phong cách đã giúp ông đoạt Sư tử vàng Venice năm 1989 với Bi tình thành thị. Ông áp dụng nguyên phong cách đó vào thể loại võ hiệp, và kết quả là một bộ phim mà nhiều người gọi là "võ hiệp phản võ hiệp".

Hình ảnh và âm thanh

• Quay phim: Lý Bình Tân, cộng sự lâu năm của Hầu Hiếu Hiền. Phim dùng phim nhựa 35mm, khung hình gần vuông cho phần lớn thời lượng — một lựa chọn hiếm trong thời phim màn ảnh rộng.
• Bối cảnh: đoàn phim chú trọng tái hiện kiến trúc, phục trang, nội thất đời Đường. Một số cảnh quay ở Nhật Bản, nơi còn giữ nhiều kiến trúc gỗ mang dấu ấn Đường.
• Thoại: nhân vật nói theo lối văn ngôn, gần với tiếng Hán cổ, ít lời. Nhiều khán giả Hoa ngữ cũng phải đọc phụ đề để hiểu trọn.
• Âm nhạc: rất ít nhạc nền; âm thanh chủ yếu là tiếng gió, chim, côn trùng, trống. Nhạc do Lâm Cường thực hiện.

Sự kỹ tính này khiến mỗi khung hình của phim như một bức tranh. Đó cũng là lý do giới phê bình quốc tế khen ngợi, trong khi một bộ phận khán giả phổ thông thấy phim khó xem.

Cannes 2015 và phản ứng của khán giả

Tại Liên hoan phim Cannes năm 2015, Hầu Hiếu Hiền nhận giải Đạo diễn xuất sắc. Phim được nhiều nhà phê bình xếp vào danh sách phim hay nhất năm. Thư Kỳ, vốn quen với vai hiện đại, được khen vì diễn gần như hoàn toàn bằng ánh mắt và dáng đi — vai của cô có rất ít lời thoại.

Ngược lại, ở phòng vé châu Á, phim chia rẽ khán giả rõ rệt. Người đến rạp mong đợi một phim võ hiệp hành động thường ra về thất vọng. Đây là bài học về kỳ vọng thể loại: cùng gắn nhãn "kiếm hiệp", Thích khách Nhiếp Ẩn Nương và phim của Từ Khắc gần như là hai loại hình nghệ thuật khác nhau.

Đặt cạnh các phim võ hiệp nghệ thuật khác

Có thể xếp Thích khách Nhiếp Ẩn Nương vào một dòng phim võ hiệp "tác giả", nơi đạo diễn dùng thể loại để nói điều riêng:

• Hiệp nữ (1971) của Hồ Kim Thuyên: cũng lấy cảm hứng từ truyện cổ, nhiều cảnh tĩnh, triết lý Thiền.
• Đông Tà Tây Độc (1994) của Vương Gia Vệ: mượn nhân vật Kim Dung để nói về ký ức và tình lỡ.
• Ngoạ hổ tàng long (2000) của Lý An: cân bằng giữa võ thuật đại chúng và tâm lý nhân vật.

Trong dòng ấy, phim của Hầu Hiếu Hiền đi xa nhất về phía tĩnh lặng.

Góc nhìn hôm nay: xem phim này thế nào

Lời khuyên thực tế cho người lần đầu xem: đọc trước tóm tắt truyện gốc của Bùi Hình và quan hệ giữa các nhân vật, vì phim kể rất ít bằng lời. Xem trên màn hình lớn, trong phòng tối, không vừa xem vừa làm việc khác. Đừng chờ trận đánh; hãy nhìn cách ánh sáng thay đổi trong một cảnh.

Ai muốn đi sâu vào nguồn gốc kiếm hiệp có thể tìm đọc các truyện truyền kỳ đời Đường khác như "Hồng Tuyến", "Côn Lôn nô" — những nữ hiệp, hiệp khách đầu tiên của văn học Trung Hoa, ra đời hơn nghìn năm trước Kim Dung.