Thành Tương Dương là thành trì có thật bên bờ nam sông Hán Thuỷ, nay là thành phố Tương Dương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Thành từng bị quân Mông Cổ vây khoảng sáu năm (1268–1273) trước khi thất thủ, mở đường cho nhà Nguyên diệt Nam Tống. Trong Thần điêu hiệp lữ, Kim Dung để Quách Tĩnh và Hoàng Dung tử thủ Tương Dương hàng chục năm, một khung lịch sử thật được lấp đầy bằng nhân vật hư cấu.
Vì sao Tương Dương quan trọng đến thế
Tương Dương nằm ở khúc giữa sông Hán Thuỷ, nơi đồng bằng Giang Hán tiếp giáp vùng núi. Bên kia sông là thành Phàn Thành. Hai thành dựa vào nhau qua dòng sông, như hai cánh cửa khoá đường từ Trung Nguyên xuống lưu vực Trường Giang. Người xưa gọi vùng này là "yết hầu" của nam bắc: ai giữ được Tương – Phàn thì kiểm soát đường thuỷ từ Hán Thuỷ xuống Trường Giang, và từ đó đe doạ cả vùng Giang Nam.
Vị trí ấy làm Tương Dương xuất hiện trong lịch sử rất nhiều lần trước thời Tống:
- Thời Tam Quốc: Gia Cát Lượng ẩn cư ở Long Trung, ngoại ô Tương Dương, nơi Lưu Bị "tam cố thảo lư". Năm 219, Quan Vũ vây Phàn Thành và nhân nước lũ đánh bại viện quân của Vu Cấm.
- Thời Đường: Tương Dương là quê hoặc nơi sống của nhiều thi nhân. Mạnh Hạo Nhiên là người Tương Dương; Đỗ Phủ có câu "tiện hạ Tương Dương hướng Lạc Dương" khi nghe tin quân triều đình thu phục đất cũ.
- Thời Nam Tống: năm 1134, Nhạc Phi đánh chiếm lại Tương Dương và vùng phụ cận từ tay nhà Kim và chính quyền bù nhìn Nguỵ Tề.
Cuộc vây Tương Dương – Phàn Thành (1268–1273)
Sau khi Mông Kha mất năm 1259, Hốt Tất Liệt lên ngôi và đổi chiến lược: thay vì đánh vào đất Thục nhiều núi, quân Mông Cổ dồn lực vào Tương – Phàn. Tóm tắt các mốc chính:
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1267–1268 | Quân Mông Cổ dưới quyền A Truật bắt đầu xây đồn luỹ bao vây Tương Dương và Phàn Thành. Tướng hàng Lưu Chỉnh hiến kế lập thuỷ quân để cắt đường tiếp tế trên sông. |
| 1268–1272 | Vòng vây siết dần. Quân Tống nhiều lần đưa thuyền chở lương vượt vòng vây, có lần thành công nhưng cái giá rất đắt. |
| Cuối 1272 – đầu 1273 | Quân Nguyên dùng loại máy bắn đá đối trọng mà sử gọi là "Hồi Hồi pháo", do các kỹ sư từ Tây Á được Y Nhi hãn quốc cử sang chế tạo. Phàn Thành thất thủ. |
| 1273 | Tướng giữ Tương Dương là Lã Văn Hoán đầu hàng. |
| 1276 | Kinh đô Lâm An (Hàng Châu) đầu hàng. |
| 1279 | Trận Nhai Sơn, nhà Nam Tống chấm dứt. |
Lã Văn Hoán là người cầm cự suốt sáu năm, nhưng việc ông ra hàng rồi dẫn quân Nguyên đánh xuống phía nam khiến hậu thế đánh giá ông rất khác nhau. Sử sách Trung Hoa truyền thống phần nhiều chê trách; một số nhà nghiên cứu hiện đại thì nhấn mạnh rằng triều đình Nam Tống dưới quyền Giả Tự Đạo đã gần như bỏ mặc thành.
Tương Dương trong Thần điêu hiệp lữ
Trong tiểu thuyết, Quách Tĩnh và Hoàng Dung đến giúp giữ Tương Dương từ nhiều năm trước cuộc vây lớn thật. Họ tổ chức anh hùng hội, đốc thúc dân binh, và Quách Tĩnh trở thành hình mẫu "hiệp chi đại giả, vị quốc vị dân" (người hiệp lớn là người vì nước vì dân). Con gái Quách Tương sinh ra trong thành giữa lúc chiến sự.
Cao trào cuối truyện: quân Mông Cổ do đại hãn Mông Kha đích thân chỉ huy đánh Tương Dương, và Dương Quá ném đá giết chết Mông Kha ngay dưới chân thành, khiến quân Mông Cổ rút lui.
Ba lớp cần tách: Mông Kha có thật và chết năm 1259; nhưng ông mất ở thành Điếu Ngư, vùng Hợp Châu (nay thuộc Trùng Khánh), trong chiến dịch đánh đất Thục, không phải ở Tương Dương. Nguyên nhân cái chết còn tranh cãi giữa bệnh dịch và trúng thương. Chuyện Dương Quá ném đá là hư cấu hoàn toàn.
Kim Dung chuyển cái chết của Mông Kha từ Điếu Ngư thành về Tương Dương để dồn mọi kịch tính vào một thành trì người đọc đã gắn bó suốt truyện. Đây là thủ pháp "dời sự kiện" quen thuộc của tiểu thuyết lịch sử.
Kết cục trong Ỷ thiên đồ long ký
Phần mở đầu Ỷ thiên cho biết Quách Tĩnh, Hoàng Dung và con trai Quách Phá Lỗ đều tử trận khi Tương Dương thất thủ. Kim Dung để nhân vật hư cấu chết cùng sự kiện có thật năm 1273. Quách Tương sống sót, về sau lập phái Nga Mi, và bí mật Cửu Âm chân kinh, Hàng long thập bát chưởng được cất giấu trong thanh Đồ Long đao và kiếm Ỷ Thiên rèn từ thanh huyền thiết trọng kiếm. Cả câu chuyện về đao kiếm ấy là hư cấu.
Tương Dương hôm nay còn gì
Năm 1950, Tương Dương và Phàn Thành được hợp lại thành thành phố Tương Phàn; đến năm 2010, thành phố lấy lại tên Tương Dương. Đây là một chi tiết người ta hay hỏi: nhiều tài liệu thập niên 1990–2000 chỉ ghi "Tương Phàn".
- Tường thành và hào thành: thành Tương Dương còn giữ được một đoạn tường thành và hệ thống hào nước bao quanh thuộc loại rộng nhất Trung Quốc. Phần lớn tường thành hiện nay được xây và tu bổ từ đời Minh trở về sau, không phải tường thời Tống.
- Cổ Long Trung: khu di tích gắn với Gia Cát Lượng, cách trung tâm không xa.
- Phàn Thành: bên kia sông, còn dấu vết thành cũ và các khu phố cổ ven Hán Thuỷ.
- Dấu ấn văn hoá: Mễ Phất, nhà thư pháp lớn đời Tống, được gọi là "Mễ Tương Dương" vì quê ở đây. Thành phố cũng khai thác hình ảnh Quách Tĩnh trong quảng bá du lịch, minh chứng cho sức ảnh hưởng của tiểu thuyết.
Bài học từ một thành trì
Tương Dương là ví dụ đẹp cho cách đọc tiểu thuyết lịch sử. Khung lớn là thật: vị trí chiến lược, sáu năm vây hãm, sự thất thủ năm 1273 dẫn tới sự sụp đổ của Nam Tống. Lấp vào khung ấy là những con người tưởng tượng mà người đọc thương như người thật. Người đọc thông minh là người thưởng thức được cả hai mà không lẫn lộn. Muốn hiểu phần chiến sự sâu hơn, nên đọc Tống sử, Nguyên sử phần liên quan, hoặc các công trình về cuộc chinh phục Nam Tống của nhà Nguyên; muốn hiểu phần tiểu thuyết, đọc lại những chương cuối Thần điêu.
Góc nhìn hôm nay
Đến Tương Dương, người đọc kiếm hiệp nên dạo một vòng trên đoạn tường thành còn lại, đứng nhìn sang Phàn Thành bên kia sông Hán để hình dung vì sao chỉ cần cắt dòng sông là hai thành chết đói. Kết hợp đi Võ Đang khá thuận vì cùng tỉnh Hồ Bắc. Giờ mở cửa và giá vé các di tích nên tra trên kênh chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Thành Tương Dương ở đâu?
Tương Dương nay là một thành phố thuộc tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, nằm bên bờ nam sông Hán Thuỷ, đối diện Phàn Thành. Từ năm 1950 đến 2010, thành phố mang tên Tương Phàn.
Tương Dương thất thủ năm nào?
Tương Dương thất thủ năm 1273, sau khoảng sáu năm bị quân Mông Cổ vây hãm, khi tướng giữ thành Lã Văn Hoán ra hàng. Ba năm sau kinh đô Lâm An đầu hàng, năm 1279 Nam Tống mất hẳn.
Quách Tĩnh có thật không?
Không. Quách Tĩnh là nhân vật hư cấu của Kim Dung. Cuộc vây Tương Dương thì có thật, nhưng người giữ thành trong lịch sử là Lã Văn Hoán và các tướng Nam Tống.
Mông Kha chết ở đâu?
Đại hãn Mông Kha mất năm 1259 tại thành Điếu Ngư, vùng Hợp Châu, nay thuộc Trùng Khánh, khi đang đánh đất Thục. Chi tiết Dương Quá ném đá giết Mông Kha ở Tương Dương trong Thần điêu hiệp lữ là hư cấu.
Hồi Hồi pháo là gì?
Đó là tên sử Trung Hoa gọi loại máy bắn đá dùng đối trọng do các kỹ sư từ Tây Á chế tạo cho quân Nguyên. Loại máy này bắn đá nặng, góp phần làm Phàn Thành rồi Tương Dương thất thủ.
