Phật giáo đi vào truyện kiếm hiệp theo hai đường: bề ngoài là chùa Thiếu Lâm, nhà sư, tên chiêu thức mượn từ kinh Phật; bề sâu là những ý như nhân quả, buông bỏ, oán oán tương báo bao giờ dứt. Kim Dung dùng Phật giáo sâu nhất trong Thiên long bát bộ, với cảnh vị lão tăng quét lá trong Tàng kinh các hoá giải mối thù mấy chục năm. Bài này tách phần lịch sử, truyền thuyết và hư cấu, rồi đi qua những đoạn truyện mang tinh thần Phật, Thiền rõ nhất.
Thiếu Lâm: chùa có thật, võ công nửa thật nửa truyền thuyết
Chùa Thiếu Lâm ở núi Tung Sơn (Hà Nam, Trung Quốc) được lập năm 495 đời Bắc Nguỵ, khi Hiếu Văn Đế cho dựng chùa để nhà sư Ấn Độ Bạt Đà (Batuo) truyền đạo. Đó là lịch sử. Còn chuyện Bồ Đề Đạt Ma đến Thiếu Lâm, ngồi quay mặt vào vách chín năm và truyền võ cho tăng chúng thì là truyền thuyết: việc diện bích được kể trong sử Thiền tông về sau, còn việc Đạt Ma sáng lập võ Thiếu Lâm thì giới sử học nghi ngờ mạnh, vì các văn bản gán cho ông như Dịch cân kinh xuất hiện muộn hơn rất nhiều.
Có một mốc lịch sử khá chắc gắn tăng Thiếu Lâm với võ: đầu đời Đường, một nhóm tăng của chùa giúp Lý Thế Dân trong cuộc chiến với Vương Thế Sung, việc được khắc trên bia đá ở chùa. Từ đó, hình ảnh "nhà sư biết võ" có nền. Tiểu thuyết kiếm hiệp dựng tiếp lên đó cả một thế giới: thất thập nhị tuyệt kỹ, Tàng kinh các, La hán trận — phần lớn là hư cấu.
Nghịch lý gốc: người tu từ bi mà luyện võ
Phật giáo đặt giới không sát sinh lên hàng đầu. Vậy mà trong truyện, nhà sư là cao thủ đánh người. Các tác giả giỏi không né nghịch lý ấy mà dùng nó làm chất liệu. Ý được lặp lại nhiều lần là: võ chỉ để hộ pháp, giữ mình, ngăn ác; nếu luyện võ mà lòng tham, lòng sân lớn lên thì võ thành hại.
Đây chính là chỗ Thiên long bát bộ đi xa hơn mọi bộ truyện khác.
Vị lão tăng quét lá trong Thiên long bát bộ
Cuối Thiên long bát bộ, trong Tàng kinh các chùa Thiếu Lâm, xuất hiện một lão tăng vô danh chuyên quét dọn, không ai trong chùa để ý. Hoá ra suốt mấy chục năm, hai người là Tiêu Viễn Sơn (cha Kiều Phong) và Mộ Dung Bác lén vào đây đọc trộm bí kíp, và lão tăng đều biết.
Ông giảng một ý cốt lõi: các tuyệt kỹ Thiếu Lâm vốn phải luyện cùng với Phật pháp; Phật pháp càng sâu thì mới chế được cái hại của võ công. Người chỉ học võ mà bỏ Phật pháp, công phu càng cao thì bệnh trong người càng nặng. Ở tầng văn chương, đây là ẩn dụ rõ ràng: sức mạnh mà không có đạo đức đi kèm thì tự huỷ hoại người mang nó.
Sau đó, lão tăng hoá giải mối thù giữa Tiêu Viễn Sơn và Mộ Dung Bác — mối thù đã gây ra trận phục kích ở Nhạn Môn quan, cái chết của mẹ Kiều Phong, và gần như toàn bộ bi kịch của bộ truyện. Cả hai người cuối cùng buông bỏ, cùng xuất gia. Mấy chục năm hận thù tan trong một buổi.
Cảnh này hay được nhắc khi bàn về Phật giáo trong Kim Dung vì nó thể hiện đúng chữ "buông" (xả). Kẻ thù không bị giết, mà mối thù bị gỡ.
Tên truyện, tên người: Phật giáo ngay trên bìa sách
"Thiên long bát bộ" vốn là thuật ngữ kinh Phật, chỉ tám loài chúng sinh hộ pháp: thiên, long, dạ xoa, càn thát bà, a tu la, ca lâu la, khẩn na la, ma hầu la già. Kim Dung giải thích trong lời dẫn rằng tên truyện ám chỉ những con người trong truyện đều như các loài ấy: có sức mạnh, có vẻ đẹp, nhưng đều chưa thoát khỏi khổ đau. (Ý nghĩa chi tiết của tên truyện có bài riêng trong mục Thế giới Kim Dung.)
Nhiều nhân vật mang dấu Phật giáo:
- Hư Trúc — chú tiểu hiền lành của Thiếu Lâm, bị cuốn vào giang hồ, phá giới, thành chưởng môn Tiêu Dao phái. Đời Hư Trúc là đời của người giữ giới bị hoàn cảnh xô đẩy, và câu hỏi: giữ hình thức giới luật hay giữ tấm lòng?
- Huyền Từ phương trượng — trụ trì Thiếu Lâm, người cầm đầu trận phục kích năm xưa vì tin lời sai, lại có một mối tình bí mật. Khi chuyện vỡ lở, ông nhận lỗi trước mọi người và chịu phạt theo giới luật của chùa rồi qua đời. Đây là hình ảnh sám hối của bậc tu hành.
Nhất Đăng đại sư: từ hoàng đế đến nhà sư
Trong Anh hùng xạ điêu, Đoàn Trí Hưng — vua nước Đại Lý, "Nam Đế" trong Thiên hạ ngũ tuyệt — từng vì ghen mà từ chối cứu đứa con nhỏ của Lưu quý phi (Anh Cô) bị trọng thương. Đứa bé chết, ông ân hận rồi bỏ ngôi đi tu, thành Nhất Đăng đại sư. Sau này ông dùng chính võ công của mình cứu Hoàng Dung, chấp nhận hao tổn sức lực.
Đây là mô típ Phật giáo quen thuộc: tội lỗi, ăn năn, chuyển hoá thành từ bi. Kim Dung không cho Nhất Đăng thành thánh nhân hoàn hảo; ông vẫn day dứt mãi với lỗi cũ.
Đại Lý cũng là một vương quốc có thật (937–1253) ở vùng Vân Nam ngày nay, nổi tiếng sùng Phật, và sử chép nhiều vua Đại Lý đã thoái vị đi tu. Kim Dung dựa vào nền sử thật ấy để dựng chuyện hoàng tộc họ Đoàn xuất gia; còn các chi tiết cụ thể về Đoàn Trí Hưng, Anh Cô là hư cấu.
Cửu Dương chân kinh viết trong kẽ kinh Lăng Già
Đầu Ỷ thiên đồ long ký, có chuyện Cửu Dương chân kinh được viết xen vào giữa các dòng chữ của một bản kinh Lăng Già (Lăng Già kinh, kinh Phật có thật, quan trọng với Thiền tông thời đầu). Sau bộ kinh bị trộm và giấu trong bụng một con vượn, rồi Trương Vô Kỵ tình cờ tìm được.
Hình ảnh "bí kíp võ công nằm trong kẽ chữ kinh Phật" rất đắt: võ và đạo cùng nằm trên một trang giấy, ai đọc được cái gì là tuỳ người đọc. Nhà sư Giác Viễn giữ Tàng kinh các, gánh nước suốt ngày, mang công phu thâm hậu mà không tự biết — một hình ảnh khác của người tu "vô tâm".
Các ý Phật giáo hay gặp trong kiếm hiệp
| Ý Phật giáo | Nghĩa gốc | Cách truyện dùng |
|---|---|---|
| Nhân quả | Việc làm gieo hạt, hạt sẽ trổ quả | Kẻ ác năm xưa gặp quả báo; bí mật cũ lộ ra đúng lúc |
| Tham, sân, si | Ba gốc rễ của khổ đau | Tham bí kíp, sân hận báo thù, si tình — ba động lực chính của mọi bi kịch |
| Buông bỏ (xả) | Rời khỏi chấp trước | Kẻ thù cùng xuất gia (Tiêu Viễn Sơn, Mộ Dung Bác) |
| Sám hối | Nhận lỗi, chuyển hoá | Nhất Đăng, Huyền Từ |
| "Phóng hạ đồ đao, lập địa thành Phật" | Câu quen thuộc của nhà Phật: buông dao đồ tể là thành Phật | Ác nhân hồi đầu; Tạ Tốn cuối Ỷ thiên xuất gia ở Thiếu Lâm |
| Vô tâm | Không khởi ý phân biệt, toan tính | Nhân vật ngây thơ lại học được võ cao (Giác Viễn, Hư Trúc) |
Kim Dung và Phật giáo ngoài trang sách
Các tư liệu về Kim Dung thường nhắc rằng sau biến cố người con trai cả mất năm 1976, ông tìm đến kinh Phật để vượt qua nỗi đau. Những lần sửa truyện về sau, theo nhiều nhà nghiên cứu, mang nhiều suy tư Phật giáo hơn. Không nên suy diễn từng chi tiết truyện thành tâm sự riêng của tác giả, nhưng có thể nói Phật giáo với ông không chỉ là đạo cụ trang trí.
Góc nhìn hôm nay
Đọc kiếm hiệp dưới góc Phật giáo, người đọc mang về được một câu hỏi rất đời: mình đang luyện "võ công" gì — kỹ năng, tiền, quyền — và có "Phật pháp" nào đi kèm để nó không quay lại làm hại mình? Ý của lão tăng quét lá dễ áp vào chuyện học hành, làm ăn hơn ta tưởng.
Muốn đi tiếp, có thể đọc một bản nhập môn Phật học phổ thông để hiểu đúng các khái niệm nhân quả, tham sân si, thay vì hiểu qua lăng kính tiểu thuyết. Ai có dịp đến Tung Sơn có thể thăm Thiếu Lâm tự, rừng tháp và các bia đá đời Đường — nhưng nhớ rằng phần lớn hình ảnh chùa trong truyện là hư cấu. Ở Việt Nam, đọc thêm về Thiền phái Trúc Lâm đời Trần để thấy một dòng Thiền gắn với người cầm quân giữ nước, rất khác với hình ảnh nhà sư võ hiệp.
Câu hỏi thường gặp
Bồ Đề Đạt Ma có sáng lập võ Thiếu Lâm không?
Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu chắc chắn. Chùa Thiếu Lâm có thật, lập năm 495 cho nhà sư Bạt Đà; chuyện Đạt Ma diện bích có trong sử Thiền tông về sau. Còn việc ông truyền võ và viết Dịch cân kinh thì giới sử học nghi ngờ, vì các văn bản đó xuất hiện muộn hơn nhiều thế kỷ.
Lão tăng quét lá trong Thiên long bát bộ là ai?
Đó là một nhà sư vô danh giữ Tàng kinh các chùa Thiếu Lâm, xuất hiện ở cuối truyện. Ông chỉ ra rằng học võ mà bỏ Phật pháp thì tự hại thân, rồi hoá giải mối thù giữa Tiêu Viễn Sơn và Mộ Dung Bác. Cả hai cuối cùng cùng xuất gia. Nhân vật này là hư cấu của Kim Dung.
Nhất Đăng đại sư vì sao đi tu?
Trong Anh hùng xạ điêu, Nhất Đăng vốn là vua Đại Lý Đoàn Trí Hưng. Vì ghen, ông từ chối cứu đứa con nhỏ của Lưu quý phi bị trọng thương, đứa bé chết. Ân hận, ông bỏ ngôi xuất gia. Nước Đại Lý và chuyện vua Đại Lý đi tu có thật trong sử, còn câu chuyện cụ thể là hư cấu.
Thiên long bát bộ nghĩa là gì?
Đây là thuật ngữ Phật giáo chỉ tám loài chúng sinh hộ pháp: thiên, long, dạ xoa, càn thát bà, a tu la, ca lâu la, khẩn na la, ma hầu la già. Kim Dung dùng tên này để ví các nhân vật trong truyện: có sức mạnh, có vẻ đẹp nhưng vẫn chìm trong khổ đau. Chủ đề Phật giáo xuyên suốt bộ truyện.
"Oán oán tương báo hà thời liễu" nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là oán thù trả qua trả lại thì bao giờ mới dứt. Đây là ý Phật giáo về vòng lặp của sân hận, hay được nhắc trong truyện kiếm hiệp. Thiên long bát bộ là ví dụ rõ nhất: mối thù kéo dài mấy chục năm chỉ dứt khi hai bên cùng buông bỏ.
