Đạo gia là nguồn triết lý mà tiểu thuyết kiếm hiệp vay nhiều nhất: ý "nhu thắng cương" của Lão Tử, chuyện Bào Đinh mổ bò của Trang Tử, hình ảnh nước mềm mà mài mòn đá. Kim Dung biến những ý ấy thành võ công hư cấu như Không minh quyền của Chu Bá Thông, Thái cực kiếm của Trương Tam Phong, Độc Cô cửu kiếm "vô chiêu thắng hữu chiêu". Hiểu vài câu gốc trong Đạo đức kinh và Trang Tử là đọc truyện thấy thêm một tầng nghĩa.
Ba ý Đạo gia mà kiếm hiệp hay mượn
Nhu thắng cương
Chương 36 Đạo đức kinh có câu "nhu nhược thắng cương cường" — mềm yếu thắng cứng mạnh. Chương 78 nói rõ hơn: trong thiên hạ không gì mềm yếu bằng nước, vậy mà công phá cái cứng mạnh thì không gì hơn được nước. Với người viết kiếm hiệp, đây là mỏ vàng: nhân vật gầy yếu, chậm rãi, ít ra đòn vẫn thắng kẻ to khoẻ hung hăng.
Vô vi
Vô vi không phải là không làm gì, mà là không làm trái tự nhiên, không cưỡng ép. Trong truyện, ý này thành hình ảnh cao thủ không cố dùng sức, để chiêu thức "tự nhiên mà ra".
Hư và vô
Chương 11 có ví dụ cái bát: nhờ chỗ trống bên trong mà bát mới dùng được. Cái "không" có ích hơn cái "có". Ý này đi vào truyện thành võ công lấy rỗng làm gốc.
Trang Tử: Bào Đinh mổ bò và thiên Thuyết kiếm
Thiên Dưỡng sinh chủ của Trang Tử kể chuyện người đầu bếp tên Đinh mổ bò cho Văn Huệ quân. Mười chín năm dao vẫn sắc như mới mài, vì anh ta không chặt vào xương mà lách lưỡi dao theo khe hở tự nhiên giữa các khớp. Lưỡi dao "không có độ dày" đi vào chỗ "có khe hở" thì rộng rãi thừa chỗ. Bài học: nắm được lý tự nhiên thì làm việc nhẹ nhàng. Rất nhiều cảnh cao thủ "nhìn ra sơ hở" trong kiếm hiệp là hậu duệ của Bào Đinh.
Sách Trang Tử còn có thiên Thuyết kiếm: Trang Tử thuyết phục Triệu Văn vương bỏ thú xem kiếm sĩ đấu nhau, bằng cách phân ra ba loại kiếm — kiếm thiên tử, kiếm chư hầu, kiếm thứ dân. Kiếm thứ dân chỉ là chém giết trước mặt, kiếm thiên tử thì lấy cả thiên hạ làm lưỡi. Giới nghiên cứu phần lớn cho rằng thiên này không phải do chính Trang Tử viết mà là phần người đời sau thêm vào, nhưng ý "kiếm lớn nhất là kiếm trong tâm" vẫn được tiểu thuyết khai thác mãi.
Toàn Chân giáo: Đạo gia có thật trong truyện Kim Dung
Bộ Xạ điêu đưa một giáo phái Đạo giáo có thật vào truyện: Toàn Chân giáo, do Vương Trùng Dương (1113–1170) sáng lập đời Kim. Trong lịch sử, Vương Trùng Dương có bảy đệ tử lớn được gọi là Toàn Chân thất tử, trong đó Khâu Xứ Cơ từng vượt đường xa đến gặp Thành Cát Tư Hãn ở Trung Á khoảng năm 1220–1223, chuyến đi được đệ tử ông chép thành sách Trường Xuân chân nhân Tây du ký.
Kim Dung giữ những cái tên và mốc ấy, rồi thêm vào lớp hư cấu: Vương Trùng Dương thành "Trung Thần Thông" đứng đầu Thiên hạ ngũ tuyệt, đoạt Cửu Âm chân kinh ở lần Luận kiếm Hoa Sơn thứ nhất. Toàn Chân thất tử thành những cao thủ kiếm pháp. Ba lớp cần tách bạch:
| Chi tiết | Lớp |
|---|---|
| Vương Trùng Dương lập Toàn Chân giáo, có bảy đệ tử lớn | Lịch sử |
| Khâu Xứ Cơ gặp Thành Cát Tư Hãn | Lịch sử |
| Vương Trùng Dương từng tự đào một ngôi mộ để ở tu, gọi là "Hoạt tử nhân mộ" | Có ghi trong tiểu sử Toàn Chân; chuyện phái Cổ Mộ sống ở đó là hư cấu |
| Luận kiếm Hoa Sơn, Thiên hạ ngũ tuyệt, Cửu Âm chân kinh | Hư cấu tiểu thuyết |
| Chu Bá Thông là sư đệ Vương Trùng Dương | Hư cấu tiểu thuyết |
Chu Bá Thông và Không minh quyền: cái bát rỗng thành võ công
Trong Anh hùng xạ điêu, Chu Bá Thông bị nhốt mười lăm năm trong động trên đảo Đào Hoa. Ở đó ông nghĩ ra Không minh quyền, rồi dạy cho Quách Tĩnh. Khi giảng, ông dẫn đúng ý chương 11 Đạo đức kinh: cái chén, cái bát có chỗ rỗng mới đựng được đồ; nhà có chỗ trống mới ở được. Quyền pháp lấy "không" làm gốc, nên mềm và rỗng mà khó bắt.
Điều thú vị là Kim Dung đặt triết lý thâm sâu ấy vào miệng nhân vật ngây ngô nhất truyện, "Lão Ngoan Đồng" chỉ thích chơi đùa. Đó chính là tinh thần Đạo gia: người tâm hồn như trẻ nhỏ lại gần Đạo hơn người mưu tính. Đạo đức kinh nhiều lần lấy hình ảnh đứa trẻ sơ sinh (anh nhi) làm mẫu của sự mềm mại, tràn đầy sinh lực.
Cũng trong Xạ điêu, Cửu Âm chân kinh được gán cho Hoàng Thường, một người có thật đời Tống từng tham gia hiệu đính kho sách Đạo giáo. Trong truyện, ông đọc hết Đạo tạng mà tự ngộ ra võ học. Chi tiết "đọc kinh Đạo mà thành cao thủ" là hư cấu; nó cho thấy Kim Dung coi Đạo gia như gốc rễ của cả hệ võ học trong truyện.
Trương Tam Phong và Thái cực: quên hết mới là học xong
Cảnh nổi tiếng nhất về Đạo gia trong Kim Dung có lẽ nằm ở Ỷ thiên đồ long ký. Võ Đang bị vây, Trương Tam Phong truyền Thái cực kiếm cho Trương Vô Kỵ ngay trước mặt kẻ địch. Diễn xong, ông hỏi Vô Kỵ còn nhớ bao nhiêu. Vô Kỵ đáp quên mất một nửa, rồi quên gần hết, rồi quên sạch. Lúc ấy Trương Tam Phong mới gật đầu cho đi đánh.
Người đọc lần đầu thấy lạ: học mà quên lại là giỏi? Đây là ý Đạo gia rõ nhất: không bám vào hình thức. Chiêu thức chỉ là cái bè qua sông, qua rồi thì bỏ bè. Thái cực trong truyện lấy tròn làm gốc, lấy tĩnh chế động, mượn sức đánh sức — tất cả là hình ảnh của nước.
Cần nói rõ: Trương Tam Phong là nhân vật có ghi trong Minh sử (phần Phương kỹ truyện), nhưng chuyện ông sáng tạo Thái cực quyền là truyền thuyết, giới sử võ thuật phần lớn không chấp nhận. Còn cảnh truyền kiếm "quên hết" là sáng tạo của Kim Dung. Bài này chỉ bàn ý nghĩa văn chương, không phải cách luyện tập.
Phong Thanh Dương và Độc Cô cửu kiếm: vô chiêu thắng hữu chiêu
Trong Tiếu ngạo giang hồ, Phong Thanh Dương dạy Lệnh Hồ Xung Độc Cô cửu kiếm trên vách đá Hoa Sơn. Lời dạy cốt lõi là "vô chiêu thắng hữu chiêu": khi không còn chiêu cố định, đối thủ không có gì để phá. Kiếm phải như mây trôi nước chảy, theo thế mà biến.
Đây là Trang Tử thuần tuý. Bào Đinh không theo một bài mổ bò nào cả, anh ta theo con bò. Lệnh Hồ Xung cũng vậy: tính tình phóng khoáng, ghét gò bó, nên hợp với kiếm pháp không khuôn mẫu. Kim Dung cố ý ghép người với võ: kẻ tự do học võ tự do. Ngược lại, sư phụ anh là Nhạc Bất Quần tính toán từng bước, cả đời bám vào danh vị, cuối cùng đi tìm Tịch tà kiếm phổ.
Võ Đang và Thiếu Lâm: Đạo và Phật trong cùng một truyện
Trong nhiều tiểu thuyết, hai phái lớn nhất được dựng như hai cực bổ sung: Thiếu Lâm của nhà Phật, cương mãnh, quy củ, đông đệ tử; Võ Đang của nhà Đạo, mềm dẻo, ít người mà tinh. Sự đối xứng này là sắp đặt của tiểu thuyết, không phải lịch sử. Trên thực tế, núi Võ Đang là trung tâm thờ Chân Vũ đại đế, có quần thể cung quán được xây lớn đời Minh và được UNESCO công nhận năm 1994; còn "võ Võ Đang" như một hệ phái là chuyện của truyền thuyết và văn chương nhiều hơn.
| Ý Đạo gia | Câu gốc / nguồn | Thành gì trong truyện |
|---|---|---|
| Nhu thắng cương | Đạo đức kinh chương 36, 78 | Thái cực quyền, kiếm của Trương Tam Phong (Ỷ thiên) |
| Cái rỗng có ích | Đạo đức kinh chương 11 | Không minh quyền của Chu Bá Thông (Xạ điêu) |
| Thuận theo lý tự nhiên | Trang Tử, Bào Đinh mổ bò | Độc Cô cửu kiếm, "vô chiêu" (Tiếu ngạo) |
| Kiếm trong tâm lớn hơn kiếm trong tay | Trang Tử, thiên Thuyết kiếm | Hình tượng kiếm khách bỏ kiếm, "cỏ cây đều là kiếm" |
| Trở về như trẻ thơ | Đạo đức kinh (hình ảnh anh nhi) | Lão Ngoan Đồng Chu Bá Thông |
Góc nhìn hôm nay
Bỏ qua phần võ công hư cấu, các bài học Đạo gia trong kiếm hiệp vẫn dùng được trong đời thường: đừng đối đầu trực diện khi có cách mềm hơn; học kỹ năng đến lúc không còn phải nghĩ đến quy tắc; biết giữ "chỗ trống" trong lịch làm việc, trong tâm trí. Đó là những ý đọc thấy được, không cần tập luyện gì.
Muốn đọc gốc, nên tìm bản dịch Đạo đức kinh có chú giải (các bản của Nguyễn Hiến Lê, Thu Giang Nguyễn Duy Cần vẫn được in lại), và Nam Hoa kinh (tức sách Trang Tử) — đọc thiên Tiêu dao du, Dưỡng sinh chủ trước. Sau đó đọc lại đoạn Chu Bá Thông giảng Không minh quyền và đoạn Trương Tam Phong truyền kiếm: sẽ thấy Kim Dung dẫn ý rất sát. Ai muốn tìm hiểu dưỡng sinh hay các bài tập Đông phương ngoài đời thì nên hỏi bác sĩ và thầy có chuyên môn; tiểu thuyết không phải sách hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
"Nhu thắng cương" trong kiếm hiệp lấy từ đâu?
Ý này lấy từ Đạo đức kinh của Lão Tử, chương 36 ("nhu nhược thắng cương cường") và chương 78 (nước mềm yếu nhất nhưng công phá cái cứng thì không gì hơn). Tiểu thuyết kiếm hiệp biến nó thành các võ công mềm dẻo như Thái cực của Trương Tam Phong. Phần võ công là hư cấu, phần triết lý là có gốc thật.
"Vô chiêu thắng hữu chiêu" là gì?
Đây là tinh thần của Độc Cô cửu kiếm mà Phong Thanh Dương dạy Lệnh Hồ Xung trong Tiếu ngạo giang hồ. Ý là khi kiếm không còn chiêu cố định, đối thủ không có hình thức nào để phá. Nó gần với chuyện Bào Đinh mổ bò trong sách Trang Tử: thuận theo lý tự nhiên thay vì theo bài bản.
Toàn Chân giáo trong Xạ điêu có thật không?
Có. Toàn Chân giáo là một phái Đạo giáo có thật do Vương Trùng Dương lập vào thế kỷ 12, có bảy đệ tử lớn gọi là Toàn Chân thất tử. Khâu Xứ Cơ từng gặp Thành Cát Tư Hãn. Còn võ công Toàn Chân, Luận kiếm Hoa Sơn và Cửu Âm chân kinh là hư cấu của Kim Dung.
Vì sao Trương Vô Kỵ quên hết Thái cực kiếm lại được khen?
Trong Ỷ thiên đồ long ký, Trương Tam Phong muốn Vô Kỵ nắm cái ý chứ không bám vào chiêu thức. Quên hình thức nghĩa là không còn bị chiêu thức trói buộc, có thể ứng biến tự nhiên. Đây là cách Kim Dung minh hoạ tinh thần vô vi, không chấp vào hình tướng của Đạo gia.
Không minh quyền của Chu Bá Thông dựa vào câu nào?
Chu Bá Thông giảng Không minh quyền bằng ý chương 11 Đạo đức kinh: cái bát có chỗ rỗng mới đựng được đồ, nhà có chỗ trống mới ở được. Quyền pháp lấy "không" làm gốc nên mềm và khó nắm. Đây là võ công hư cấu trong Anh hùng xạ điêu.
