Nho giáo cho kiếm hiệp bộ khung đạo đức: trung với nước, hiếu với cha mẹ, nghĩa với bạn, tín với lời hứa. Quách Tĩnh giữ thành Tương Dương là hình mẫu "nợ nước" của Nho gia, còn Kiều Phong và Vi Tiểu Bảo là hai nhân vật Kim Dung dùng để thử xem cái khung ấy chịu được bao nhiêu áp lực. Đọc kiếm hiệp qua chữ trung, chữ nghĩa giúp hiểu vì sao nhiều nhân vật đẹp nhất lại có kết cục bi thương nhất.
Những chữ Nho gia đặt vào giang hồ
Người hiệp khách đứng ngoài triều đình, nhưng hầu hết các tiểu thuyết vẫn đo họ bằng thước của Nho gia. Có thể tóm vào mấy chữ:
| Chữ | Nghĩa gốc trong Nho học | Trong truyện thành |
|---|---|---|
| Trung | Hết lòng với vua, với nước | Giữ thành, chống ngoại xâm, không đầu hàng |
| Hiếu | Thờ cha mẹ, nối chí người trước | Báo thù cho cha, giữ lời trăn trối của mẹ |
| Nghĩa | Làm điều nên làm, dù thiệt cho mình | Kết nghĩa huynh đệ, cứu người không quen |
| Tín | Giữ lời | Hẹn ước mười tám năm vẫn đến đúng hẹn |
| Lễ | Trật tự, phân vai | Tôn ti sư môn, cấm thầy trò yêu nhau |
Mạnh Tử có câu tả bậc đại trượng phu: giàu sang không làm mê muội được, nghèo hèn không làm đổi chí được, uy vũ không khuất phục được. Đó gần như là bản mô tả nhân vật chính của kiếm hiệp cổ điển. Luận ngữ có "sát thân thành nhân" (hy sinh thân để giữ điều nhân), Mạnh Tử có "xả sinh thủ nghĩa" (bỏ sống để giữ nghĩa) — hai câu ấy giải thích những cái chết đẹp trong truyện.
Quách Tĩnh và thành Tương Dương: trung không cần thông minh
Quách Tĩnh là nhân vật Nho gia nhất của Kim Dung. Anh chậm hiểu, học võ khổ sở, nhưng bền bỉ và thật thà. Trong Anh hùng xạ điêu, anh có được di thư binh pháp của Nhạc Phi (trong truyện gọi là Võ Mục di thư) — chi tiết hư cấu nối anh với vị tướng biểu tượng cho chữ trung của nhà Tống.
Sang Thần điêu hiệp lữ, vợ chồng Quách Tĩnh – Hoàng Dung trấn giữ Tương Dương nhiều năm. Ở Ỷ thiên đồ long ký, người đọc được biết họ đã tử trận khi thành vỡ. Đây là chỗ Kim Dung khéo ghép hư cấu vào lịch sử thật: thành Tương Dương bị quân Mông Cổ vây khoảng năm 1268–1273 và thất thủ khi tướng giữ thành Lã Văn Hoán đầu hàng. Không có Quách Tĩnh nào trong sử, nhưng có một tòa thành đã cầm cự gần sáu năm.
Câu Quách Tĩnh nói với Dương Quá — bậc hiệp lớn nhất là người vì nước vì dân — chính là lúc chữ hiệp được Nho gia hoá trọn vẹn: hiệp không còn là kẻ đứng ngoài, mà là người gánh nợ nước.
Nhạc Phi: ba lớp của một biểu tượng chữ trung
Nhạc Phi (1103–1142) là danh tướng Nam Tống chống quân Kim, bị Tần Cối hãm hại. Hình ảnh ông chi phối rất nhiều truyện kiếm hiệp lấy bối cảnh Tống. Có ba lớp cần tách:
- Sử liệu: Tống sử chép khi bị thẩm vấn, Nhạc Phi xé áo cho xem lưng có bốn chữ "Tận trung báo quốc".
- Truyền thuyết dân gian: chuyện mẹ ông tự tay thích chữ lên lưng con (thường kể thành "Tinh trung báo quốc") phổ biến qua tiểu thuyết diễn nghĩa và sân khấu đời sau.
- Hư cấu kiếm hiệp: Võ Mục di thư lưu lạc giang hồ, rồi trong Ỷ thiên lại được giấu trong thanh Đồ long đao.
Kiều Phong: khi chữ trung hỏi lại "trung với ai"
Thiên long bát bộ đặt câu hỏi khó nhất cho Nho gia. Kiều Phong lớn lên là người Tống, làm bang chủ Cái Bang, một lòng chống Liêu. Rồi anh biết mình là người Khiết Đan, tên thật Tiêu Phong. Người Tống coi anh là giặc, người Liêu coi anh là người nhà.
Anh làm quan cho Liêu vì ơn tri ngộ với Gia Luật Hồng Cơ, nhưng khi vua Liêu muốn đánh Tống, anh không chịu. Cuối truyện, ở Nhạn Môn quan, anh ép vua Liêu hứa không xâm phạm Tống, rồi tự sát. Trung với Liêu là phản Tống; trung với Tống là phản chính mình. Anh chọn giữ hoà bình cho dân hai bên — một thứ "nghĩa" lớn hơn chữ "trung" theo nghĩa hẹp.
Đây là lý do nhiều người đọc coi Kiều Phong là nhân vật bi tráng nhất của Kim Dung: khung đạo đức Nho gia không có chỗ cho anh, và anh tự trả giá bằng mạng sống.
Vi Tiểu Bảo: chữ nghĩa không có chữ trung
Lộc Đỉnh ký, bộ cuối của Kim Dung, đi tiếp một bước. Vi Tiểu Bảo vừa là bạn thân của vua Khang Hy, vừa là đường chủ Thiên Địa hội phản Thanh. Hai bên đều bắt anh chọn, và anh không chọn được. Cuối cùng anh bỏ đi, không trung với ai.
Nhưng Vi Tiểu Bảo có chữ nghĩa theo kiểu giang hồ: không bán bạn. Khang Hy muốn anh dẫn đường diệt Thiên Địa hội, anh từ chối. Kim Dung dường như muốn nói: chữ trung có thể là khái niệm lớn, trừu tượng, còn chữ nghĩa giữa người với người mới là thứ người thường giữ được.
Những nhân vật Nho gia khác cần nhớ
- Viên Thừa Chí (Bích huyết kiếm) — con trai hư cấu của Viên Sùng Hoán, danh tướng có thật cuối Minh bị xử tử năm 1630. Nỗi oan của cha là động lực của con, gắn chữ hiếu với chữ trung.
- Trần Gia Lạc (Thư kiếm ân cừu lục) — tổng đà chủ Hồng Hoa hội. Truyện dựa vào truyền thuyết dân gian cho rằng vua Càn Long thực ra là con nhà họ Trần ở Hải Ninh; giới sử học không chấp nhận chuyện này. Trần Gia Lạc tin vào chữ "huynh đệ ruột" mà thất bại — bài học về việc đặt niềm tin vào người có quyền.
- Chu Tử Liễu (Xạ điêu) — đệ tử Nhất Đăng, từng đỗ trạng nguyên, làm tể tướng Đại Lý, mang đủ phong thái nhà Nho.
Nho hiệp trong văn học Việt
Văn học Việt có truyền thống "nợ nước" rất mạnh, và nhiều khi chữ hiệp gắn liền với nó. Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu là một chàng nho sinh hành hiệp. Thơ "Tỏ lòng" (Thuật hoài) của Phạm Ngũ Lão đời Trần có câu "công danh trái" — món nợ công danh mà nam nhi phải trả, và nỗi thẹn khi nghe chuyện Vũ hầu (Gia Cát Lượng). Chữ "nợ" ấy rất gần với lý tưởng của Quách Tĩnh.
Điều khác là trong văn học Việt, hiệp nghĩa thường quay về phục vụ việc giữ nước có thật, ít khi đứng hẳn ngoài triều đình như giang hồ Trung Hoa. Đó là một khác biệt văn hoá đáng để ý khi người Việt đọc kiếm hiệp.
Góc nhìn hôm nay
Các chữ trung, hiếu, nghĩa, tín không còn mang nghĩa phong kiến, nhưng câu hỏi Kim Dung đặt ra vẫn còn nguyên: khi hai nghĩa vụ chọi nhau thì chọn thế nào? Người đi làm cũng gặp lúc giữa công ty và đồng nghiệp, giữa gia đình và công việc. Kiều Phong không cho đáp án, nhưng cho thấy cái giá của việc sống đúng với mình.
Muốn đọc tiếp, có thể đọc bản dịch Luận ngữ và Mạnh Tử (bản Đoàn Trung Còn hay các bản dịch có chú giải được in lại), đọc phần lịch sử Nam Tống về Nhạc Phi và cuộc vây Tương Dương, rồi đọc lại đoạn kết Thiên long bát bộ ở Nhạn Môn quan. Ở Việt Nam, đền thờ các danh nhân như Trần Hưng Đạo (Kiếp Bạc, Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng) là nơi để thấy chữ "trung" của người Việt được thờ phụng ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Nho giáo ảnh hưởng thế nào đến truyện kiếm hiệp?
Nho giáo cho kiếm hiệp hệ giá trị trung, hiếu, nghĩa, tín, lễ. Nhân vật chính thường được đo bằng các chữ này: giữ thành vì nước, báo thù vì cha, giữ lời hẹn nhiều năm. Kim Dung về sau còn dùng chúng để đặt câu hỏi khi các giá trị xung đột nhau.
Quách Tĩnh có thật không?
Không. Quách Tĩnh là nhân vật hư cấu của Kim Dung. Nhưng cuộc vây thành Tương Dương của quân Mông Cổ (khoảng 1268–1273) là có thật, thành thất thủ khi tướng Lã Văn Hoán đầu hàng. Kim Dung đặt nhân vật hư cấu vào khung lịch sử thật đó.
"Tận trung báo quốc" có thật được xăm trên lưng Nhạc Phi không?
Tống sử chép Nhạc Phi có bốn chữ "Tận trung báo quốc" trên lưng, cho người thẩm vấn xem. Còn chuyện mẹ ông tự tay thích chữ là truyền thuyết phổ biến qua sân khấu và tiểu thuyết đời sau. Cần tách hai lớp này khi kể lại.
Vì sao Kiều Phong tự sát?
Ở cuối Thiên long bát bộ, Kiều Phong là người Khiết Đan làm quan cho Liêu nhưng không muốn Liêu đánh Tống. Anh ép vua Liêu hứa không xâm phạm Tống, rồi tự sát ở Nhạn Môn quan. Anh không thể trung với bên này mà không phụ bên kia, nên chọn cái chết để giữ hoà bình.
Vi Tiểu Bảo có trung thành không?
Vi Tiểu Bảo không trung với phe nào trọn vẹn: anh vừa là bạn của Khang Hy, vừa ở trong Thiên Địa hội phản Thanh. Nhưng anh giữ chữ nghĩa với bạn bè, từ chối giúp vua diệt Thiên Địa hội. Kim Dung dùng anh để cho thấy chữ trung lớn lao nhiều khi không giữ được, còn chữ nghĩa thường ngày thì giữ được.
