Báo thù là động cơ phổ biến nhất của truyện kiếm hiệp, nhưng những tác phẩm hay nhất lại kể chuyện báo thù để cho thấy nó vô nghĩa: thù cũ đẻ thù mới, kẻ báo thù mất chính mình. Từ lời Lễ ký "thù cha không đội trời chung" đến Lâm Bình Chi, Tạ Tốn, Kiều Phong trong truyện Kim Dung, chữ "ân oán" là trục quay của giang hồ. Bài này đi qua gốc tư tưởng, những mối thù nổi tiếng và cách các tác giả tháo vòng lặp ấy.
Ân và oán: hai mặt của một món nợ
Trong giang hồ, ân và oán đều là nợ. Được người cứu thì nợ ơn, bị người hại thì nợ thù, và cả hai đều phải trả. Câu "ân oán phân minh" khen người sòng phẳng: ơn thì đền, thù thì báo, không lẫn lộn. Nghe thì công bằng, nhưng chính sự sòng phẳng ấy làm giang hồ không bao giờ yên, vì mỗi lần trả thù lại tạo ra một người mới mang nợ.
Câu tục ngữ "quân tử báo thù, mười năm chưa muộn" (quân tử báo thù, thập niên bất vãn) cho thấy văn hoá cũ coi báo thù là việc có thể chờ, cần chờ. Nhiều nhân vật kiếm hiệp đúng là sống cả tuổi trẻ chỉ để chờ một ngày.
Gốc tư tưởng: Nho gia cho phép, luật pháp đắn đo
Ít ai để ý rằng Nho gia không cấm báo thù. Thiên Khúc lễ trong Lễ ký viết: thù của cha thì không cùng đội trời chung. Báo thù cho cha mẹ được coi là việc hiếu.
Nhưng nhà nước thì không thể để người dân tự giết nhau. Đời Đường có vụ Từ Nguyên Khánh giết viên quan đã giết cha mình rồi ra đầu thú. Triều đình tranh luận: xử tử vì tội giết người hay tha vì lòng hiếu? Trần Tử Ngang đề nghị vừa xử tử vừa biểu dương; về sau Liễu Tông Nguyên viết bài Bác phục thù nghị phản bác, cho rằng phải xét người cha bị giết có tội hay không, không thể vừa giết vừa khen. Cuộc tranh luận này cho thấy câu hỏi "báo thù có đúng không" đã làm khó người xưa từ hơn một nghìn năm trước.
Kiếm hiệp sinh ra ở khoảng trống đó: nơi phép nước không với tới, người ta tự đòi công bằng.
Những mối thù trong sử: Ngũ Tử Tư và Câu Tiễn
Hai câu chuyện báo thù nổi tiếng nhất trong sử Trung Hoa đều nằm trong Sử ký.
Ngũ Tử Tư (thời Xuân Thu) có cha và anh bị vua Sở giết. Ông chạy sang Ngô, nhiều năm sau giúp Ngô đánh vào kinh đô Sở. Vua Sở năm xưa đã chết, ông vẫn cho quật mộ để trút hận. Bạn cũ trách ông quá tay, Ngũ Tử Tư đáp đại ý: ngày đã tàn mà đường còn xa, nên ta làm trái đạo. Câu "nhật mộ đồ viễn" từ đó thành thành ngữ chỉ kẻ bị thù hận đẩy tới chỗ bất chấp.
Câu Tiễn, vua Việt, thua nước Ngô, chịu nhục làm tù binh, về nước thì treo mật đắng để nếm hằng ngày cho khỏi quên nhục, rồi gần hai mươi năm sau diệt Ngô. Sử ký chép chuyện nếm mật; còn "nằm gai" (ngoạ tân) là chi tiết đời sau mới ghép vào thành câu "nằm gai nếm mật". Kim Dung dùng chính bối cảnh này cho truyện ngắn Việt nữ kiếm.
Những mối thù trong truyện Kim Dung
| Nhân vật | Truyện | Mối thù | Kết cục |
|---|---|---|---|
| Lâm Bình Chi | Tiếu ngạo giang hồ | Gia đình và tiêu cục bị phái Thanh Thành tiêu diệt vì kiếm phổ | Báo được thù nhưng mất hết: tự huỷ thân, giết vợ, mù loà, bị giam suốt đời |
| Tạ Tốn | Ỷ thiên đồ long ký | Sư phụ Thành Côn giết cả nhà | Gây nhiều án mạng để ép Thành Côn lộ mặt; cuối truyện tự phế võ công, xuất gia |
| Tiêu Viễn Sơn | Thiên long bát bộ | Vợ bị giết trong trận phục kích Nhạn Môn quan | Báo thù âm thầm mấy chục năm, cuối cùng buông bỏ, xuất gia |
| Kiều Phong | Thiên long bát bộ | Tìm "đại ca dẫn đầu" trận Nhạn Môn quan | Bị lừa nhắm nhầm người, lỡ tay giết người yêu A Châu |
| Dương Quá | Thần điêu hiệp lữ | Tưởng Quách Tĩnh giết cha mình | Nhiều lần có cơ hội ra tay mà không làm, rồi cứu Quách Tĩnh |
| Hồ – Miêu – Phạm – Điền | Tuyết sơn phi hồ | Thù truyền mấy đời từ cuối Minh | Truyện dừng ở nhát đao chưa bổ xuống |
Lâm Bình Chi: báo thù thành công là thua trọn vẹn
Lâm Bình Chi là cậu công tử tiêu cục Phúc Uy, cả nhà bị diệt vì người ta thèm muốn Tịch tà kiếm phổ. Ban đầu người đọc thương cậu. Nhưng để có võ công báo thù, cậu chấp nhận cái giá kiếm phổ đòi hỏi, rồi lạnh lùng với mọi người, kể cả người vợ yêu mình là Nhạc Linh San. Cậu giết được kẻ thù, nhưng đến cuối truyện chỉ còn là một người mù bị giam dưới hầm. Kim Dung cho thấy: kẻ thù chỉ lấy đi gia đình cậu, còn thù hận lấy nốt phần còn lại.
Kiều Phong và A Châu: báo thù nhầm người
Kiều Phong bị lừa tin rằng Đoàn Chính Thuần là kẻ cầm đầu trận phục kích năm xưa. A Châu biết đó là cha ruột mình, liền cải trang thành ông để chịu thay một chưởng, và chết trong tay người mình yêu. Đây là cảnh bi thương bậc nhất của Kim Dung, và là lời cảnh báo rõ nhất: kẻ báo thù rất dễ là con rối của kẻ khác. Thủ phạm thật, Mộ Dung Bác, đã dựng chuyện từ đầu để khơi chiến tranh Tống – Liêu.
Dương Quá: chọn không báo thù
Dương Quá lớn lên với mối nghi Quách Tĩnh – Hoàng Dung đã hại chết cha mình là Dương Khang. Sự thật phức tạp hơn: Dương Khang chết vì chính đòn đánh lén của hắn trúng phải độc trên áo giáp của Hoàng Dung. Trước khi biết rõ, Dương Quá nhiều lần có cơ hội giết Quách Tĩnh mà vẫn không ra tay, vì thấy người này một lòng vì dân. Đây là lối thoát Kim Dung đề nghị: nhìn con người thật thay vì nhìn món nợ.
Tuyết sơn phi hồ: thù trăm năm và cái kết bỏ lửng
Tuyết sơn phi hồ kể mối thù giữa bốn họ Hồ, Miêu, Phạm, Điền, bắt nguồn từ bốn vệ sĩ của Lý Tự Thành cuối Minh và kéo dài qua nhiều đời, mỗi đời lại có thêm hiểu lầm. Truyện kết thúc khi Hồ Phỉ đứng trên vách núi, đao giơ lên trước Miêu Nhân Phượng — người anh kính trọng, cũng là cha của cô gái anh yêu. Bổ xuống hay không? Kim Dung không viết. Ông để người đọc tự trả lời câu hỏi cốt lõi của cả thể loại: có nên nối tiếp vòng thù hay không.
Lối thoát: các tác giả tháo vòng lặp thế nào
Đọc kỹ, có thể thấy bốn cách các tác giả kết thúc một mối thù:
- Buông bỏ theo tinh thần Phật giáo: "oán oán tương báo hà thời liễu" — oán trả oán bao giờ dứt. Tiêu Viễn Sơn và Mộ Dung Bác cùng xuất gia.
- Hiểu ra sự thật: kẻ tưởng là thù hoá ra không phải (Dương Quá), hoặc mình đã bị lợi dụng (Kiều Phong).
- Trả giá bằng chính mình: báo thù xong thì không còn gì (Lâm Bình Chi).
- Để ngỏ: trao câu hỏi cho người đọc (Tuyết sơn phi hồ).
Rất ít truyện lớn kết thúc kiểu "giết được kẻ thù, sống hạnh phúc". Ngay cả khi nhân vật chính báo được thù, truyện thường để lại một khoảng trống. Đó là chỗ kiếm hiệp hay khác kiếm hiệp dở.
Góc nhìn hôm nay
Không ai còn rút kiếm báo thù, nhưng vòng lặp ân oán thì vẫn còn: trên mạng xã hội, trong các mối quan hệ, trong cách người ta "trả đũa" nhau. Bài học Kim Dung để lại khá thực tế: trước khi đòi nợ, hãy chắc mình đang đòi đúng người, và hỏi xem mình sẽ còn lại gì sau khi đòi xong.
Muốn đọc thêm, nên đọc Ngũ Tử Tư liệt truyện và Việt vương Câu Tiễn thế gia trong Sử ký, rồi đọc liền Tuyết sơn phi hồ (ngắn, đọc một hai buổi là xong) và đoạn Tàng kinh các cuối Thiên long bát bộ. Đặt chúng cạnh nhau sẽ thấy cả một cuộc đối thoại kéo dài hai nghìn năm về chuyện có nên báo thù.
Câu hỏi thường gặp
Ân oán giang hồ nghĩa là gì?
Ân oán giang hồ là những món nợ ơn và nợ thù giữa người trong giới võ lâm. Được cứu thì phải đền ơn, bị hại thì phải báo thù, nên "ân oán phân minh" là lời khen. Nhưng chính cách sống đó làm thù hận nối tiếp không dứt, và đó là chủ đề của rất nhiều truyện kiếm hiệp.
"Quân tử báo thù mười năm chưa muộn" có nguồn gốc từ đâu?
Đây là câu tục ngữ Trung Hoa (quân tử báo thù, thập niên bất vãn), khó xác định tác giả cụ thể. Ý là người có chí không vội vàng, có thể chờ lâu để báo thù cho đúng lúc. Câu này hay được nhân vật kiếm hiệp nhắc khi phải nhẫn nhịn.
"Nằm gai nếm mật" có thật không?
Sử ký của Tư Mã Thiên chép Việt vương Câu Tiễn treo mật đắng để nếm hằng ngày cho nhớ nhục thua Ngô. Còn chi tiết "nằm gai" do người đời sau thêm vào và ghép thành thành ngữ. Phần nếm mật có sử liệu, phần nằm gai là lớp kể chuyện về sau.
Ai là chủ mưu trận Nhạn Môn quan trong Thiên long bát bộ?
Chủ mưu là Mộ Dung Bác. Ông tung tin giả để võ lâm Trung Nguyên phục kích người Khiết Đan, nhằm khơi chiến tranh Tống – Liêu, tạo cơ hội khôi phục nước Yên cho họ Mộ Dung. Trận phục kích làm mẹ Kiều Phong chết và mở đầu chuỗi bi kịch của cả bộ truyện.
Kết thúc Tuyết sơn phi hồ là gì?
Truyện dừng lại khi Hồ Phỉ giơ đao trước Miêu Nhân Phượng trên vách núi tuyết, chưa rõ có bổ xuống hay không. Kim Dung cố ý bỏ lửng để người đọc tự quyết định. Đây là một trong những cái kết mở nổi tiếng nhất của truyện kiếm hiệp.
