Nhạc phim kiếm hiệp đi vào ký ức người Việt: Thiết huyết đan tâm và hơn thế

Những bài nhạc phim kiếm hiệp in sâu nhất trong ký ức người Việt phần lớn đến từ phim Hồng Kông thập niên 1980–1990, tiêu biểu là "Thiết huyết đan tâm" (Anh hùng xạ điêu 1983) và "Thương hải nhất thanh tiếu" (Tiếu ngạo giang hồ 1990). Phía sau phần lớn các bài này là cặp nhạc sĩ – người viết lời Cố Gia Huy và Hoàng Triêm. Những giai điệu ấy theo băng video, đài phát thanh và quán karaoke đi vào đời sống, đến mức nhiều người nhớ nhạc hơn nhớ phim.

Cố Gia Huy và Hoàng Triêm: cặp đôi đứng sau thời vàng

Nhạc phim TVB và phim kiếm hiệp Hồng Kông giai đoạn này gắn với hai cái tên:

• Cố Gia Huy: nhạc sĩ sáng tác giai điệu cho rất nhiều bài chủ đề phim truyền hình TVB thập niên 1970–1980.
• Hoàng Triêm: người viết lời, đồng thời là nhạc sĩ, nhà văn, người dẫn chương trình. Ông là bạn thân của Kim Dung và Nghê Khuông, cùng được giới báo chí Hồng Kông nhắc chung trong nhóm "tứ đại tài tử" Hương Cảng.

Hai người tạo nên một phong cách mà sau này được gọi chung là "nhạc võ hiệp": giai điệu ngũ cung gợi chất cổ điển phương Đông, phối khí kết hợp nhạc cụ dân tộc với dàn nhạc giao hưởng, lời ca dùng nhiều hình ảnh sông núi, gió mây, kiếm, rượu.

"Thiết huyết đan tâm": bản song ca của thời loạn

Bài chủ đề của Anh hùng xạ điêu TVB 1983 do Cố Gia Huy soạn nhạc, Hoàng Triêm viết lời, La Văn và Chân Ni song ca bằng tiếng Quảng Đông. Bài hát được viết như một cuộc đối đáp nam – nữ, phù hợp với cặp Quách Tĩnh – Hoàng Dung: một chuyện tình giữa khói lửa chiến tranh Kim – Tống – Mông Cổ.

Phần mở đầu với tiếng trống, kèn hùng tráng là đoạn nhạc mà rất nhiều người Việt chỉ nghe vài giây đã nhận ra. Bài này cũng là một trong những ca khúc phim Hồng Kông được hát lại bằng lời Việt sớm và nhiều nhất.

"Thương hải nhất thanh tiếu": bài ca ngũ cung

Bài hát trong phim Tiếu ngạo giang hồ (1990) do Hoàng Triêm viết cả nhạc lẫn lời, Hứa Quán Kiệt thể hiện. Tên bài nghĩa là "một tiếng cười giữa biển cả", lấy cảm hứng từ khí phách phóng khoáng của Lệnh Hồ Xung.

Câu chuyện thường được kể về bài hát này: Hoàng Triêm viết nhiều bản mà không vừa ý Từ Khắc, đến khi ông đọc sách nhạc cổ thấy câu nói về năm âm cung – thương – giốc – chuỷ – vũ, liền thử đảo ngược thứ tự năm âm ấy làm câu nhạc mở đầu. Giai điệu vì thế đơn giản, dễ nhớ, mang chất cổ. Câu chuyện này do chính Hoàng Triêm kể lại trong nhiều dịp, nên được giới yêu nhạc chấp nhận rộng rãi.

Sau này bài hát còn có bản ba người hát chung của Hoàng Triêm, La Đại Hựu và Từ Khắc, mang chất hào sảng, ngẫu hứng như ba người bạn cùng nâng chén.

Nhạc phim võ hiệp quốc tế: Ngoạ hổ tàng long và Anh hùng

Đầu thế kỷ 21, nhạc phim kiếm hiệp bước ra thế giới qua nhà soạn nhạc Đàm Thuẫn:

Khác với nhạc TVB vốn là bài hát để hát theo, nhạc của Đàm Thuẫn là nhạc nền giao hưởng, kết hợp nhạc cụ phương Tây và phương Đông. Đây là lần đầu khán giả phương Tây nghe "âm thanh võ hiệp" trong rạp chiếu lớn.

Ngoài đời thật, trong truyện: khúc Tiếu ngạo giang hồ

Có một bản nhạc kiếm hiệp chỉ tồn tại trên trang giấy nhưng nổi tiếng không kém: khúc "Tiếu ngạo giang hồ" trong truyện Kim Dung, do Lưu Chính Phong và Khúc Dương soạn cho đàn cầm và ống tiêu. Truyện kể khúc nhạc lấy cảm hứng từ Quảng Lăng tán, bản đàn cổ gắn với Kê Khang đời Nguỵ – Tấn, người theo Tấn thư đã đàn khúc ấy trước khi bị hành hình.

Khi phim năm 1990 ra đời, "Thương hải nhất thanh tiếu" gần như thay chỗ khúc nhạc tưởng tượng ấy trong tâm trí khán giả. Nhiều người nhầm hai thứ là một. Thật ra, bài hát của Hoàng Triêm là sáng tác cho phim; còn khúc nhạc trong truyện không có bản ký âm nào.

Nhạc phim kiếm hiệp đến Việt Nam bằng đường nào

Ở Việt Nam, nhạc phim kiếm hiệp lan rộng theo ba ngả chính:

• Băng video và đài truyền hình: phim bộ Hồng Kông lồng tiếng hoặc thuyết minh tiếng Việt thường giữ nguyên bài hát mở đầu và kết thúc bằng tiếng Quảng Đông, nên người xem nghe đi nghe lại mỗi tập.
• Băng cassette và đĩa tổng hợp: những tuyển tập nhạc phim Hoa ngữ, bản gốc lẫn bản hoà tấu, được bán rộng rãi.
• Bản lời Việt: nhiều ca khúc được đặt lời Việt, có bài giữ ý phim, có bài đổi hẳn sang chủ đề tình yêu. Những bản này phổ biến ở quán karaoke và các chương trình ca nhạc.

Điều thú vị là nhiều người hát thuộc giai điệu nhưng không hiểu lời gốc tiếng Quảng, và cũng không biết tên bài chính thức. Họ gọi theo tên phim: "bài Anh hùng xạ điêu", "bài Tiếu ngạo giang hồ".

Vì sao những giai điệu ấy sống lâu

• Âm giai ngũ cung: gần với nhiều làn điệu dân gian Việt Nam, nên tai người Việt thấy quen dù là nhạc nước ngoài.
• Lặp lại: mỗi tập phim nghe một lần mở đầu, một lần kết thúc; bộ phim 50 tập là hơn trăm lần nghe.
• Gắn với tuổi thơ: nhiều người lớn lên cùng những bộ phim ấy, nên giai điệu mang theo cả ký ức gia đình quây quần trước màn hình.
• Lời ca có chất thơ: Hoàng Triêm viết lời theo lối từ cổ, nhiều hình ảnh thiên nhiên, dễ chuyển thành bản lời Việt.

Góc nhìn hôm nay

Người muốn nghe lại nên tìm bản gốc từ các kênh phát hành có bản quyền thay vì bản ghi lại chất lượng thấp. Thử nghe bản tiếng Quảng Đông gốc rồi đọc bản dịch nghĩa lời ca — nhiều người sẽ ngạc nhiên vì lời gốc khác xa bản lời Việt quen thuộc. Với người chơi nhạc, "Thương hải nhất thanh tiếu" là bài tập đơn giản để hiểu âm giai ngũ cung, chỉ cần năm nốt là chơi được câu mở đầu.