Ngoạ Long Sinh, Gia Cát Thanh Vân và tam kiếm khách võ hiệp Đài Loan

Ngoạ Long Sinh, Gia Cát Thanh Vân và Tư Mã Linh là ba cây bút được gọi chung là "tam kiếm khách" của võ hiệp Đài Loan thập niên 1950–1960. Trong lúc truyện Kim Dung bị cấm ở Đài Loan, chính họ và hàng chục tác giả khác đã nuôi một thị trường võ hiệp khổng lồ dựa trên tiệm cho thuê sách, viết theo tập mỏng, nhanh và đều. Cổ Long cũng bước ra từ hệ thống này. Ở Sài Gòn thập niên 1960–1970, truyện của họ được dịch nhiều không kém Kim Dung, nên với một thế hệ người đọc Việt, "truyện chưởng" gồm cả những cái tên ấy.

Vì sao Đài Loan có một nền võ hiệp riêng

Thập niên 1950, Đài Loan có đông đảo người đọc tiếng Hoa nhưng sách giải trí ít. Năm 1959, nhà chức trách Đài Loan mở một đợt kiểm soát xuất bản thường được gọi là "Bạo vũ chuyên án", cấm lưu hành nhiều truyện võ hiệp, trong đó có truyện của Kim Dung. Truyện Kim Dung vì thế chỉ lưu hành lén lút, có khi đổi tên truyện, đổi tên tác giả – Anh hùng xạ điêu từng lưu hành dưới tên Đại mạc anh hùng truyện – cho đến khi lệnh cấm được gỡ vào cuối thập niên 1970.

Khoảng trống ấy được lấp bằng tác giả bản địa. Các nhà xuất bản võ hiệp ra đời, in truyện thành tập nhỏ vài chục trang, phát cho các "tô thư điếm" – tiệm cho thuê sách – mọc lên khắp nơi. Tác giả được trả theo tập, viết liên tục, có người viết cùng lúc vài bộ. Đây là một nền công nghiệp đúng nghĩa: nhanh, nhiều, theo thị hiếu.

Ba "kiếm khách" Đài Loan

Ngoạ Long Sinh

Ngoạ Long Sinh gốc Hà Nam, sang Đài Loan theo quân đội, bắt đầu viết võ hiệp cuối thập niên 1950 và nhanh chóng thành tên tuổi bán chạy nhất. Các truyện như Phi yến kinh long, Ngọc thoa minh nổi tiếng một thời. Truyện của ông dựng nhiều khuôn sau này thành quen thuộc: thiếu niên mồ côi mang thù nhà, rơi vào hoàn cảnh hiểm nghèo rồi gặp kỳ ngộ, học được tuyệt kỹ, giữa các môn phái lớn liên minh chống một thế lực tà ác, có nhiều mỹ nữ tài giỏi quanh nhân vật chính.

Gia Cát Thanh Vân

Gia Cát Thanh Vân gốc Sơn Tây, nổi tiếng vì văn chương bóng bẩy, ưa đưa thơ từ, câu đối vào truyện, nhân vật nam thường là thư sinh tài hoa. Bút danh của ông – mượn họ Gia Cát của Khổng Minh – cũng cho thấy một sở thích văn chương cổ điển. Tử điện thanh sương là một trong những bộ thường được nhắc của ông.

Tư Mã Linh

Tư Mã Linh gốc Quảng Đông, được nhiều nhà phê bình về sau coi là người có tư duy võ học độc đáo nhất trong nhóm: trận đấu trong truyện ông là đấu trí, đấu khí thế, tính toán tâm lý đối phương, chứ không chỉ so chiêu. Cổ Long từng được cho là chịu ảnh hưởng từ lối viết này. Ông ít bán chạy bằng Ngoạ Long Sinh, nhưng danh tiếng trong giới đọc chuyên sâu ngày càng tăng sau khi ông mất.

Công thức võ hiệp Đài Loan

Vì viết nhanh, viết nhiều, truyện Đài Loan thời ấy có những khuôn lặp lại mà người đọc lâu năm nhận ra ngay:

• Thù nhà và kỳ ngộ: nhân vật chính mồ côi vì thảm án, rơi xuống vực hay lạc vào hang động, gặp cao nhân ẩn thế hoặc bí kíp.
• Võ lâm đại hội: các môn phái họp lại, bầu minh chủ, chống ma giáo – mô-típ có từ trước nhưng được dùng dày đặc.
• Nhiều mỹ nhân: quanh nhân vật chính là nhiều cô gái mỗi người một tài.
• Kéo dài theo tập: vì trả nhuận bút theo tập, truyện thường dài và đôi khi kết vội.
• Viết thay: tác giả nổi tiếng nhờ người khác viết tiếp hoặc viết thay một phần là chuyện khá phổ biến, khiến việc xác định tác giả thật của một số bộ đến nay vẫn khó.

Những khuôn này không phải điều đáng chê tuyệt đối – chúng là cấu trúc của một nền văn học đại chúng sống bằng sự đều đặn. Nhưng chúng giải thích vì sao Cổ Long, khi tìm được giọng riêng, lại đi theo hướng ngược hẳn: ít nhân vật, không môn phái, không bí kíp, nhiều khoảng trắng.

Cổ Long bước ra từ đây

Những truyện đầu tay của Cổ Long khoảng 1960 được viết trong chính hệ thống tô thư điếm, theo khuôn chung của Ngoạ Long Sinh và những người cùng thời. Chỉ khi đã có chỗ đứng, ông mới cách tân văn phong và trở thành tác giả Đài Loan được nhớ đến nhiều nhất. Không ít người gọi gộp Cổ Long với ba người kể trên là bốn tên tuổi lớn của võ hiệp Đài Loan.

Ở Việt Nam: một phần lớn của "truyện chưởng"

Ở Sài Gòn thập niên 1960–1970, các nhà in và báo dịch truyện võ hiệp từ cả Hồng Kông lẫn Đài Loan. Bên cạnh Kim Dung, truyện của Ngoạ Long Sinh và các tác giả Đài Loan khác được dịch và cho thuê rất nhiều. Vì in vội, có những bộ ghi sai tên tác giả, có bộ của người này bị đề tên người khác, nhất là đề tên Kim Dung cho dễ bán. Người đọc lớn tuổi đôi khi nhớ một bộ truyện "của Kim Dung" mà thật ra là của một tác giả Đài Loan.

Góc nhìn hôm nay

• Đọc một bộ Ngoạ Long Sinh để hiểu "công thức" mà Kim Dung và Cổ Long vượt qua – đọc xong sẽ thấy cái mới của họ rõ hơn.
• Tìm Tư Mã Linh nếu thích võ học được lý giải chặt chẽ và đấu trí.
• Kiểm tên tác giả khi đọc sách cũ: các bản dịch Sài Gòn có nhiều nhầm lẫn; đối chiếu tên truyện gốc chữ Hán khi có thể.
• Nhìn như lịch sử xuất bản: tiệm cho thuê sách Đài Loan và tiệm truyện thuê ở Việt Nam là hai mặt của cùng một văn hoá đọc đại chúng châu Á thế kỷ 20.