Đa tình kiếm khách vô tình kiếm: Lý Tầm Hoan và Tiểu Lý phi đao

Đa tình kiếm khách vô tình kiếm là truyện Cổ Long viết cuối thập niên 1960, kể về Lý Tầm Hoan – người được gọi là "Tiểu Lý thám hoa", với ngón phi đao "lệ bất hư phát" (chưa từng phóng trượt). Tên truyện chỉ hai nhân vật: kiếm khách đa tình là Lý Tầm Hoan, thanh kiếm vô tình là chàng trai A Phi. Đây là bộ được nhiều người coi là hay nhất của Cổ Long, mở ra một hệ truyện nối dài qua Biên thành lãng tử, Cửu nguyệt ưng phi, Thiên nhai minh nguyệt đao.

Lý Tầm Hoan: người nhường cả đời mình

Lý Tầm Hoan xuất thân từ một thế gia khoa bảng: nhà họ Lý có nhiều người đỗ đạt cao, cha con cùng đỗ thám hoa, nên chàng có biệt danh Tiểu Lý thám hoa. Chàng có tài, có của, có người yêu là biểu muội Lâm Thi Âm.

Rồi chàng mắc ân cứu mạng với Long Khiếu Vân. Khi biết Long Khiếu Vân cũng yêu Lâm Thi Âm, Lý Tầm Hoan làm một việc khiến người đọc vừa khâm phục vừa giận: chàng cố ý tỏ ra phóng đãng để Lâm Thi Âm thất vọng mà lấy Long Khiếu Vân, rồi nhường luôn cả gia trang cho đôi vợ chồng ấy, một mình ra biên ải. Mười năm sau, chàng trở về với cơn ho không dứt, chén rượu không rời tay, và thói quen khắc tượng gỗ một người phụ nữ – luôn là cùng một người.

Cổ Long dùng Lý Tầm Hoan để hỏi một câu khó: hy sinh vì nghĩa có thật sự cao quý không, khi nó làm khổ chính người mình yêu? Truyện không trả lời dứt khoát. Lâm Thi Âm sống một đời không hạnh phúc; Long Khiếu Vân mang mặc cảm mắc nợ suốt đời và từ đó sinh ra oán hận. Cái "đa tình" của Lý Tầm Hoan vừa là phẩm chất, vừa là bi kịch.

A Phi: thanh kiếm vô tình

Đối xứng với Lý Tầm Hoan là A Phi – chàng trai trẻ từ hoang mạc tới, ít nói, nghèo, kiêu hãnh, và kiếm nhanh không ai sánh. A Phi không có họ được nói ra, không có thầy dạy rõ ràng, chỉ có thanh kiếm sắt thô sơ đeo bên hông không vỏ. Chàng không nhận ơn ai, không ăn của ai thứ gì mình không tự kiếm.

Tình bạn giữa người đàn ông từng trải đã mất hết và chàng trai chưa có gì là trục cảm xúc của truyện. Lý Tầm Hoan nhìn thấy ở A Phi chính mình thời trẻ, và lo cho A Phi khi chàng rơi vào tay Lâm Tiên Nhi – "đệ nhất mỹ nhân võ lâm" với những mưu tính đáng sợ. Vô tình kiếm, cuối cùng, cũng biết đau vì tình.

Cổ Long còn gắn A Phi với một bộ truyện trước của mình, Võ lâm ngoại sử, qua thân thế của chàng – một mối nối mà người đọc cả hai bộ sẽ nhận ra.

Binh khí phổ: bảng xếp hạng nổi tiếng nhất kiếm hiệp Cổ Long

Trong truyện, một nhân vật tên Bách Hiểu Sinh lập ra "Binh khí phổ", xếp hạng các cao thủ theo binh khí. Bảng xếp hạng này là chất xúc tác cho cả truyện: ai cũng muốn biết thứ hạng có thật không, ai cũng muốn leo lên.

Cái hay của Cổ Long là ông dùng bảng xếp hạng để rồi phá nó. Lý Tầm Hoan tự nhận mình không đáng đứng thứ ba; có những người không có tên trong bảng mà đáng sợ hơn người có tên; và Thiên Cơ lão nhân đứng đầu lại là ông già hiền lành nhất. Ý của truyện rõ dần: võ công không đo được bằng bảng, và người mạnh thật sự là người không cần chứng minh. Khái niệm "Binh khí phổ" về sau được nhiều tác giả khác bắt chước.

Tiểu Lý phi đao: một nhát không cần tả

Phi đao của Lý Tầm Hoan là ví dụ tiêu biểu nhất cho cách Cổ Long viết võ công. Người đọc không bao giờ thấy chàng phóng đao thế nào. Chỉ thấy đối thủ đứng đó, căng thẳng, rồi một ánh sáng loé lên, rồi đối thủ ngã xuống với con dao nhỏ cắm ở cổ họng. Câu "Tiểu Lý phi đao, lệ bất hư phát" được nhắc đi nhắc lại như một lời nguyền.

Viết như vậy, Cổ Long chuyển sự hồi hộp từ "chiêu nào" sang "lúc nào" và "có phóng hay không". Lý Tầm Hoan có thể giết, nhưng chàng hiếm khi muốn giết. Những trang hay nhất của truyện là những lúc phi đao nằm yên trong tay áo.

Hệ truyện nối tiếp

Đa tình kiếm khách vô tình kiếm là đầu một hệ truyện mà nhân vật nối nhau qua nhiều thế hệ:

1. Võ lâm ngoại sử: thế hệ trước, có liên hệ với thân thế A Phi.
2. Đa tình kiếm khách vô tình kiếm: Lý Tầm Hoan và A Phi.
3. Biên thành lãng tử: Diệp Khai, truyền nhân phi đao của Lý Tầm Hoan, và Phó Hồng Tuyết với thanh đao đen cùng mối thù được gán cho mình.
4. Cửu nguyệt ưng phi: tiếp tục câu chuyện của Diệp Khai.
5. Thiên nhai minh nguyệt đao: Phó Hồng Tuyết đi một mình đến cùng trời cuối đất – bộ truyện có lối văn câu ngắn đẩy đến cực điểm.

Đọc liền hệ truyện này, người đọc thấy Cổ Long chuyển dần từ bi kịch tình cảm sang một thứ triết lý về sự tha thứ: Diệp Khai, học trò của Lý Tầm Hoan, mang phi đao nhưng mang theo cả ý muốn không giết người.

Vì sao bộ này đứng đầu Cổ Long

• Nhân vật chính có chiều sâu. Lý Tầm Hoan không phải anh hùng hoàn hảo; chàng có lỗi, có hối hận, có những lựa chọn làm khổ người khác.
• Phản diện có lý do. Long Khiếu Vân không ác từ đầu; Thượng Quan Kim Hồng có tham vọng rõ ràng; Lâm Tiên Nhi đáng sợ vì hiểu lòng người.
• Tình bạn đặt ngang tình yêu. Lý Tầm Hoan – A Phi là một trong những đôi bạn đẹp nhất của truyện võ hiệp.
• Đủ dài để sâu, đủ gọn để không loãng. Bộ này dài hơn phần lớn truyện Cổ Long nhưng vẫn giữ được nhịp.

Góc nhìn hôm nay

Bộ này là cửa vào Cổ Long tốt nhất cho người đã quen Kim Dung, vì nó vừa có chiều dài và bi kịch đủ để người đọc Kim Dung thấy quen, vừa đủ đặc trưng văn câu ngắn của Cổ Long. Sau đó có thể đọc tiếp Biên thành lãng tử và Thiên nhai minh nguyệt đao để thấy hệ truyện đi đến đâu. Tên "Tiểu Lý phi đao" cũng là tên nhiều bản phim truyền hình Hồng Kông, Đài Loan và đại lục chuyển thể từ truyện – mỗi bản thêm thắt nhiều, nên đọc truyện trước là cách tốt để giữ hình dung riêng về Lý Tầm Hoan.