Mặc gia là trường phái do Mặc Tử (Mặc Địch) lập vào khoảng thế kỷ 5 TCN, chủ trương "kiêm ái" (yêu thương mọi người như nhau) và "phi công" (chống chiến tranh xâm lược). Môn đồ Mặc gia tổ chức thành đoàn thể có thủ lĩnh gọi là cự tử, giỏi kỹ thuật giữ thành và sẵn sàng chết vì lời hứa. Vì thế nhiều học giả coi họ là những người "làm việc nghĩa" có tổ chức đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa, và có người cho rằng tinh thần hiệp khách bắt nguồn một phần từ đây.
Mặc Tử là ai
Mặc Tử tên Địch, sống sau Khổng Tử một chút, đại khoảng giữa thế kỷ 5 và đầu thế kỷ 4 TCN; năm sinh năm mất cụ thể còn tranh cãi. Quê ông cũng có nhiều thuyết, phổ biến nhất là nước Lỗ hoặc nước Tống. Sử ký không có truyện riêng cho ông, chỉ ghi vài chục chữ phụ vào truyện Mạnh Tử – Tuân Khanh, nói ông là đại phu nước Tống, giỏi việc giữ thành, chủ trương tiết kiệm.
Truyền thống nói Mặc Tử từng học Nho rồi bỏ, vì thấy lễ nghi Nho gia quá rườm rà, tang lễ tốn kém làm dân nghèo thêm. Ông và môn đồ ăn mặc đạm bạc, làm việc nặng nhọc. Trang Tử trong thiên Thiên hạ tả người Mặc gia lấy áo vải thô, giày cỏ làm chuẩn, ngày đêm không nghỉ, lấy khổ mình làm điều cao nhất.
Mười chủ trương, ba chủ trương cốt lõi
Sách Mặc Tử hiện còn 53 thiên (Hán thư Nghệ văn chí ghi 71 thiên). Các nhà nghiên cứu thường tóm tư tưởng Mặc gia thành mười điểm: thượng hiền, thượng đồng, kiêm ái, phi công, tiết dụng, tiết táng, thiên chí, minh quỷ, phi nhạc, phi mệnh. Ba điểm liên quan nhất đến chữ hiệp là:
- Kiêm ái: yêu người như yêu mình, không phân thân sơ. Đây là chỗ Mạnh Tử công kích dữ nhất, cho rằng kiêm ái là "vô phụ" — không còn cha.
- Phi công: phản đối chiến tranh đánh chiếm. Nhưng Mặc gia không phản đối phòng thủ — trái lại, họ là chuyên gia giữ thành.
- Thiên chí: trời muốn người ta yêu nhau, có lợi cho nhau; làm việc nghĩa là thuận ý trời.
Mặc gia nói về "nghĩa" rất cụ thể: nghĩa là việc có lợi cho thiên hạ. Không phải lời nói đẹp, mà là việc làm đo được bằng lợi ích cho người khác.
Chuyện ngăn Sở đánh Tống
Câu chuyện nổi tiếng nhất về Mặc Tử nằm ở thiên Công Thâu trong sách Mặc Tử. Công Thâu Ban — người thợ khéo mà dân gian sau tôn là tổ nghề mộc Lỗ Ban — chế thang mây (vân thê) giúp nước Sở đánh nước Tống. Mặc Tử nghe tin, đi mười ngày mười đêm đến đất Dĩnh, kinh đô Sở.
Ông gặp Công Thâu Ban, rồi gặp vua Sở. Lý lẽ đầu tiên là đạo nghĩa: nước Sở đất rộng, nước Tống đất hẹp, bỏ cái thừa đi tranh cái thiếu thì không phải là khôn. Vua Sở vẫn muốn đánh vì đã có thang mây. Mặc Tử bèn cởi đai lưng quây làm thành, lấy thẻ gỗ làm khí giới, cùng Công Thâu Ban diễn trận trên bàn. Công Thâu Ban chín lần đổi cách đánh, Mặc Tử chín lần chặn được; khí giới đánh thành của Công Thâu Ban đã hết mà cách giữ thành của Mặc Tử vẫn còn dư.
Công Thâu Ban nói mình biết cách thắng nhưng không nói ra. Mặc Tử đáp: tôi biết ông định giết tôi, nhưng ba trăm đệ tử của tôi là Cầm Hoạt Ly đã mang khí giới giữ thành của tôi đứng trên thành Tống chờ quân Sở rồi; giết tôi cũng không hết người giữ được. Vua Sở thôi không đánh. Trên đường về, đi qua nước Tống gặp mưa, Mặc Tử xin vào trú dưới cổng làng, người giữ cổng không cho vào. Người cứu cả nước Tống không được ai biết đến — chi tiết này rất hợp với tinh thần làm ơn không kể công mà Tư Mã Thiên sau này khen ở du hiệp.
Câu chuyện có trong văn bản cổ, nhưng chi tiết chính xác (số ngày đi, số đệ tử) thì nên đọc như lời kể của môn phái về thầy mình, không phải biên bản.
Cự tử và kỷ luật của đoàn Mặc gia
Điểm khiến Mặc gia khác mọi trường phái khác là tổ chức. Đứng đầu là cự tử (钜子), người được truyền vị trí. Môn đồ tuân lệnh cự tử, kể cả khi lệnh ấy là chết. Hai câu chuyện trong Lã thị Xuân thu cho thấy rõ điều này.
Cự tử Mạnh Thắng
Mạnh Thắng nhận lời giữ đất cho Dương Thành quân nước Sở. Dương Thành quân mắc tội, bỏ trốn, nước Sở thu đất. Mạnh Thắng cho rằng đã nhận giữ đất mà không giữ được thì phải chết, nếu không thì đời sau sẽ không ai tin Mặc gia nữa. Ông truyền chức cự tử cho Điền Tương Tử ở nước Tống rồi chết. Theo Lã thị Xuân thu, đệ tử chết theo ông là 183 người.
Cự tử Phúc Đôn
Phúc Đôn làm cự tử khi sống ở nước Tần. Con trai ông giết người. Tần Huệ vương thương ông già chỉ có một con, đã ra lệnh cho quan lại tha. Phúc Đôn từ chối, nói luật của Mặc gia là giết người thì phải chết, làm người bị thương thì chịu hình — vua tha là ân của vua, nhưng ông không thể bỏ luật của Mặc gia. Ông vẫn xử theo luật ấy.
Hai câu chuyện cho thấy một thứ rất giống "quy củ sư môn" trong tiểu thuyết võ hiệp: một đoàn thể có thủ lĩnh, có luật riêng, có khi đặt luật riêng lên trên cả lệnh vua.
Mặc gia và chữ hiệp: mối liên hệ còn tranh luận
Hàn Phi Tử, sống cuối thời Chiến Quốc, viết rằng học thuyết nổi bật nhất đời là Nho và Mặc, và cũng chính Hàn Phi chê "hiệp dĩ võ phạm cấm". Từ đó, một số học giả hiện đại cho rằng hiệp xuất thân từ Mặc: Nho là văn sĩ, hiệp là võ sĩ, và Mặc gia với tổ chức giữ thành, kỷ luật sống chết chính là lớp võ sĩ có lý tưởng. Lỗ Tấn trong một bài tạp văn cũng có ý "học trò Khổng Tử thành nho, học trò Mặc Tử thành hiệp".
Nhưng đây là giả thuyết, không phải kết luận chung. Có những khác biệt lớn: Mặc gia chống chiến tranh và chuộng luật lệ chung, còn du hiệp thời Hán thường sống bằng ân oán riêng. Mặc gia đề cao tiết kiệm và lao động, còn nhiều du hiệp có thanh thế nhờ của cải và khách khứa. Cách nói thận trọng là: Mặc gia góp cho truyền thống hiệp tinh thần xả thân vì nghĩa và kỷ luật đoàn thể, chứ không phải tổ tiên trực tiếp duy nhất.
Vì sao Mặc gia biến mất
| Mốc | Diễn biến |
|---|---|
| Thế kỷ 5–4 TCN | Mặc Tử lập phái, Mặc gia cùng Nho gia là hai "hiển học" |
| Cuối Chiến Quốc | Mặc gia chia làm nhiều nhánh; nhóm Mặc biện (Hậu Mặc) phát triển logic học, quang học, cơ học trong các thiên Kinh, Kinh thuyết |
| Tần – đầu Hán | Nhà nước thống nhất không dung đoàn thể có luật riêng; Mặc gia suy tàn nhanh |
| Thời Hán Vũ Đế | Độc tôn Nho thuật; Mặc gia gần như không còn truyền nhân |
| Cuối đời Thanh | Tôn Di Nhượng soạn Mặc Tử gián cổ, khôi phục việc nghiên cứu sách Mặc Tử |
Lý do suy tàn được bàn nhiều: lối sống quá khổ hạnh khó thu hút người theo lâu dài; kiêm ái trái với tình thân vốn là nền tảng xã hội; và quan trọng nhất, một nhà nước trung ương mạnh không chấp nhận một đoàn thể có luật sống chết riêng. Đúng điều mà Hàn Phi đã cảnh báo.
Mặc gia trong văn hoá kiếm hiệp
Tiểu thuyết kiếm hiệp ít khi dựng hẳn một "phái Mặc gia", nhưng dấu vết của nó có ở khắp nơi: môn phái có chưởng môn và môn quy nghiêm, đệ tử sẵn lòng chết theo lệnh, cao nhân giỏi cơ quan và thủ thành. Hình ảnh Quách Tĩnh giữ thành Tương Dương trong Thần điêu hiệp lữ — người võ nghệ cao nhất đem sức ra giữ thành cho dân, không đi đánh chiếm — rất gần tinh thần phi công mà thủ của Mặc gia, dù Kim Dung không nói ông lấy cảm hứng từ đâu. Bộ truyện tranh Mặc công của Nhật và bộ phim Mặc công (2006) do Lưu Đức Hoa đóng chính kể chuyện một người Mặc gia một mình giữ thành, là cách đại chúng hoá trực tiếp nhất hình tượng này.
Góc nhìn hôm nay
- Đọc thiên Công Thâu trong sách Mặc Tử: ngắn, dễ đọc, là câu chuyện "ngăn chiến tranh bằng lý lẽ và kỹ thuật" đẹp nhất thời cổ.
- Đọc các thiên Kiêm ái và Phi công để hiểu vì sao Mặc gia nói "nghĩa" là lợi ích cụ thể cho người khác.
- Muốn đối chiếu với Nho gia, đọc đoạn Mạnh Tử phê phán Dương Chu và Mặc Địch.
- Bài học còn nguyên: làm việc nghĩa có tổ chức và có kỷ luật thì bền hơn hào khí một lần; nhưng đoàn thể đặt luật riêng lên trên luật chung thì sớm muộn cũng va chạm với nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Mặc gia là gì?
Mặc gia là trường phái tư tưởng do Mặc Tử lập thời Chiến Quốc, chủ trương kiêm ái, phản đối chiến tranh xâm lược, tiết kiệm và trọng người hiền. Môn đồ tổ chức thành đoàn thể có thủ lĩnh gọi là cự tử và giỏi kỹ thuật giữ thành.
Kiêm ái nghĩa là gì?
Kiêm ái là yêu thương mọi người như nhau, không phân biệt thân sơ, và coi lợi ích của người khác như của mình. Mạnh Tử phản đối mạnh vì cho rằng nó xoá bỏ thứ bậc tình thân trong gia đình.
Mặc Tử ngăn Sở đánh Tống như thế nào?
Theo thiên Công Thâu, Mặc Tử đi đến kinh đô Sở, dùng đai lưng và thẻ gỗ diễn trận với Công Thâu Ban, chín lần chặn được chín cách đánh thành. Ông còn cho biết đệ tử đã sẵn sàng giữ thành Tống, nên vua Sở bỏ ý định tấn công.
Hiệp khách có xuất thân từ Mặc gia không?
Đây là giả thuyết của một số học giả hiện đại, dựa trên việc Hàn Phi Tử đặt Nho và hiệp cạnh nhau, còn Mặc gia có tổ chức võ sĩ kỷ luật. Giả thuyết này còn tranh luận, vì Mặc gia và du hiệp thời Hán khác nhau nhiều về lối sống và mục đích.
Cự tử là gì?
Cự tử là người đứng đầu đoàn thể Mặc gia, có quyền ra lệnh cho môn đồ và truyền chức cho người kế. Lã thị Xuân thu chép chuyện cự tử Mạnh Thắng chết vì giữ lời hứa, kéo theo 183 đệ tử.
