Du hiệp liệt truyện: hiệp khách trong Sử ký Tư Mã Thiên là ai

Du hiệp liệt truyện là thiên thứ 64 trong phần liệt truyện của Sử ký (quyển 124), nơi Tư Mã Thiên chép đời những "du hiệp" thời Hán như Chu Gia, Kịch Mạnh, Quách Giải. Đây là văn bản sớm nhất coi người hiệp là một hạng người đáng ghi vào sử, và cũng là gốc của hình mẫu hiệp khách mà tiểu thuyết võ hiệp hai nghìn năm sau còn dùng. Điều thú vị là hiệp trong Sử ký gần như không ai múa kiếm: họ nổi danh vì giữ lời và cứu người.

Du hiệp là ai trong thời Tư Mã Thiên

"Du hiệp" (游俠) chỉ những người sống ngoài khuôn phép quan trường, có thanh thế trong dân gian, dám nhận việc của người khác như việc của mình. Họ thường là thường dân, có khi giàu, có khi nghèo, quanh mình là một đám khách và người theo. Thời Chiến Quốc, các công tử như Mạnh Thường Quân, Tín Lăng Quân nuôi hàng nghìn thực khách, trong đó có không ít người kiểu hiệp. Sang đầu nhà Hán, lớp "khanh tướng chi hiệp" ấy tàn dần, còn lại những hiệp khách áo vải nơi làng xóm. Tư Mã Thiên gọi họ là "bố y chi hiệp" và "lư hạng chi hiệp" — hiệp áo vải, hiệp ngõ xóm.

Trước đó, Hàn Phi Tử đã có câu nổi tiếng trong thiên Ngũ đố: "Nho dĩ văn loạn pháp, hiệp dĩ võ phạm cấm" — nhà Nho dùng chữ nghĩa làm rối pháp luật, kẻ hiệp dùng sức mạnh phạm vào điều cấm. Với nhà Pháp gia, hiệp là mối nguy cho trật tự. Tư Mã Thiên biết rõ quan điểm này và cố ý viết ngược lại.

Câu định nghĩa chữ hiệp còn được trích đến hôm nay

Mở thiên Du hiệp, Tư Mã Thiên viết rằng hành vi của du hiệp tuy không hợp chính nghĩa theo phép nước, nhưng "kỳ ngôn tất tín, kỳ hành tất quả, dĩ nặc tất thành, bất ái kỳ khu, phó sĩ chi ách khốn" — lời nói ắt giữ, việc làm ắt đến nơi, đã hứa ắt thành, không tiếc thân mình, lao vào cứu kẻ sĩ gặp nạn. Rồi ông thêm một vế làm nên phẩm giá người hiệp: cứu sống người ta rồi mà không khoe tài, xấu hổ khi nhắc đến ơn mình đã làm.

Trong phần Thái sử công tự tự cuối Sử ký, ông nói lý do viết thiên này: cứu người khi nguy khốn, giúp người khi thiếu thốn là điều người nhân có; giữ chữ tín, không phụ lời là điều người nghĩa lấy. Nhân và nghĩa — hai chữ của nhà Nho — được ông gán cho chính những người mà nhà Nho và nhà Pháp xem là kẻ phạm cấm.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chuyện riêng của Tư Mã Thiên góp phần vào thái độ ấy. Năm 99 TCN, ông lên tiếng bênh tướng Lý Lăng bị bắt ở Hung Nô, bị Hán Vũ Đế khép tội và chịu cung hình. Trong thư gửi Nhậm An, ông kể lúc ấy bạn bè không ai cứu, người thân không ai nói giúp. Một người từng thấy cả triều đình im lặng thì hiểu giá trị của kẻ dám "phó sĩ chi ách khốn". Đây là cách đọc phổ biến, không phải điều ông tự nói thẳng trong thiên Du hiệp.

Những nhân vật chính của thiên

Chu Gia — cứu người mà không nhận ơn

Chu Gia người nước Lỗ, cùng thời Hán Cao Tổ. Theo Sử ký, những hào kiệt ông cứu giấu kể đến hàng trăm, còn người thường thì không đếm xuể. Người nổi tiếng nhất ông che chở là Quý Bố, tướng cũ của Hạng Vũ bị Lưu Bang truy nã. Chu Gia mua Quý Bố về làm nô bộc để giấu, rồi đi gặp Hạ Hầu Anh thuyết cho Quý Bố được tha. Khi Quý Bố đã làm quan to, Chu Gia suốt đời không gặp lại. Nhà ông không có của thừa, áo không đủ màu, bữa ăn không quá một món, đi lại bằng xe bò nhỏ.

Kịch Mạnh — một người bằng một nước địch

Kịch Mạnh người Lạc Dương, sống vào thời Hán Cảnh Đế. Khi loạn Ngô Sở bảy nước nổ ra năm 154 TCN, Điều hầu Chu Á Phu đi dẹp, tới Hà Nam gặp được Kịch Mạnh thì mừng, nói rằng Ngô Sở làm việc lớn mà không cầu đến Kịch Mạnh, ta biết chúng chẳng làm nên chuyện. Sử ký chép thiên hạ rối ren mà tể tướng được Kịch Mạnh thì như được một nước địch. Khi mẹ ông mất, khách từ xa đến đưa tang có cả nghìn cỗ xe; nhưng lúc ông mất, nhà không còn đến mười vàng.

Quách Giải — người hiệp bị giết vì danh tiếng

Quách Giải người Chỉ (thuộc Hà Nội quận đời Hán), là nhân vật được viết kỹ nhất. Thời trẻ ông nóng nảy, giết người không ít; về già ông đổi tính, lấy đức báo oán, giúp người mà không mong đáp. Sử ký kể chuyện người cháu ông say rượu ép người ta uống, bị đâm chết. Kẻ giết người ra thú, kể đầu đuôi; Quách Giải nghe xong nói cháu mình có lỗi, thả người ấy đi. Chuyện này càng làm danh ông lớn.

Năm Hán Vũ Đế ra lệnh dời hào phú các nơi về Mậu Lăng, Quách Giải nhà nghèo, không đủ mức tài sản phải dời. Đại tướng quân Vệ Thanh tâu giúp. Vũ Đế đáp rằng một kẻ áo vải mà quyền thế đến mức tướng quân phải nói hộ thì nhà ấy không nghèo. Quách Giải phải dời. Sau đó một nho sinh ở quê chê Quách Giải chuyên làm điều gian phạm pháp, bị một người khách của ông giết. Quách Giải không hề biết kẻ giết là ai. Ngự sử đại phu Công Tôn Hoằng vẫn luận: kẻ áo vải làm hiệp, lộng quyền, giết người vì một cái liếc mắt; Giải tuy không biết, tội còn nặng hơn tự tay giết. Quách Giải bị giết cả họ.

Điều Sử ký nói và điều Sử ký không nói

Đọc kỹ thiên Du hiệp sẽ thấy khoảng cách lớn với hình ảnh kiếm khách trong tiểu thuyết. Không có bí kíp, không có môn phái, không có chưởng lực. Sức mạnh của du hiệp là uy tín và mạng lưới người theo. Quách Giải được mô tả là người thấp bé, không uống rượu; người ta sợ ông không phải vì ông đánh giỏi mà vì một lời của ông có thể khiến cả vùng làm theo.

Tư Mã Thiên cũng không lý tưởng hoá tất cả. Ông phân biệt rõ du hiệp chân chính với bọn hào cường kết bè đảng, ức hiếp kẻ yếu, và nói ông lấy làm hổ thẹn khi người đời đem hai hạng ấy ra so cùng một mực. Nghĩa là ngay từ văn bản gốc, chữ hiệp đã kèm một ranh giới: hiệp phải vì người yếu, không phải dựa thế mà hiếp người.

Ban Cố phản bác và số phận của chữ hiệp trong chính sử

Khoảng một thế kỷ sau, Ban Cố viết Hán thư cũng có Du hiệp truyện, chép lại nhiều người của Sử ký và bổ sung thêm. Nhưng thái độ khác hẳn. Trong phần bàn về Tư Mã Thiên, Ban Cố chê ông "tự du hiệp tắc thoái xử sĩ nhi tiến gian hùng" — chép du hiệp thì gạt kẻ sĩ ẩn dật xuống mà đưa bọn gian hùng lên. Với Ban Cố, du hiệp đáng trách vì dùng quyền riêng thay phép nước.

Sau Hán thư, các bộ chính sử đời sau không còn mục du hiệp riêng. Hiệp khách rút khỏi sử quan và đi vào thơ ca, truyền kỳ, tiểu thuyết. Có thể nói chính sự im lặng ấy đã đẩy hình tượng hiệp sang tay văn chương — nơi nó được tô thêm kiếm thuật và phép lạ.

Từ Du hiệp liệt truyện đến tiểu thuyết võ hiệp

Các nhà văn võ hiệp hiện đại đọc Sử ký rất kỹ. Những phẩm chất mà Tư Mã Thiên liệt kê — giữ lời, cứu người, không kể ơn, coi nhẹ tính mạng — chính là bộ khung đạo đức của các nhân vật như Quách Tĩnh hay Kiều Phong. Chi tiết người hiệp giúp xong là đi, không để lại tên, sau này xuất hiện liên tục trong thơ Đường và tiểu thuyết.

Nhưng có một điểm tiểu thuyết đã làm khác: trong Sử ký, xung đột lớn nhất của hiệp là với nhà nước. Quách Giải không thua một cao thủ nào; ông thua một bản luận tội của Ngự sử đại phu. Tiểu thuyết võ hiệp thường chuyển xung đột ấy thành chuyện chính tà giữa các phái, và để triều đình đứng xa hơn. Đọc lại thiên Du hiệp giúp ta thấy rằng ở gốc, hiệp là câu hỏi về quan hệ giữa lòng nghĩa của cá nhân và quyền phép của nhà nước.

Góc nhìn hôm nay: đọc thiên Du hiệp thế nào

• Đọc bản dịch Sử ký: bản dịch tiếng Việt của Phan Ngọc là bản phổ biến, có tuyển các liệt truyện tiêu biểu. Đọc Du hiệp cùng Thích khách liệt truyện để thấy hai kiểu người khác nhau: hiệp sống bằng uy tín, thích khách chết vì một nhiệm vụ.
• So với Hán thư: đọc song song bản của Ban Cố để thấy cùng một sự kiện, hai sử gia khen chê khác nhau thế nào.
• Đọc lời bình cuối thiên: đoạn "Thái sử công viết" ở cuối mỗi truyện là chỗ Tư Mã Thiên bày tỏ cảm xúc riêng. Ở thiên này, ông kể từng gặp Quách Giải, thấy dáng người không có gì hơn người thường mà lời nói không đáng để học — vậy mà thiên hạ ai cũng mến danh.
• Nhớ ranh giới: chính Tư Mã Thiên đã tách hiệp khỏi bọn cường hào. Đó vẫn là thước đo hữu ích khi xem bất cứ câu chuyện "anh hùng tự xử" nào.