Thích khách liệt truyện: Kinh Kha, Chuyên Chư, Dự Nhượng trong Sử ký

Thích khách liệt truyện (Sử ký, quyển 86) chép năm người: Tào Mạt, Chuyên Chư, Dự Nhượng, Nhiếp Chính và Kinh Kha. Họ sống trong khoảng gần năm thế kỷ, từ thời Xuân Thu đến cuối Chiến Quốc, và đều nhận một việc gần như chắc chết để đền ơn người tri kỷ. Tư Mã Thiên không khen việc giết người; ông khen cái chí "không phụ lòng người biết mình".

Năm thích khách và thời đại của họ

Các mốc năm lấy theo niên biểu thường dùng; riêng năm của Nhiếp Chính sử liệu không thống nhất nên bảng chỉ ghi Chiến Quốc.

Tào Mạt và Chuyên Chư: hai kiểu thích khách đầu tiên

Tào Mạt ở hội Kha

Tào Mạt là tướng nước Lỗ, ba lần thua Tề, Lỗ phải cắt đất cầu hoà. Ở hội thề tại đất Kha, Tào Mạt cầm chủy thủ xông lên đàn, kề vào Tề Hoàn Công, đòi trả lại đất đã lấy. Hoàn Công nhận lời. Tào Mạt ném dao, bước xuống đứng vào hàng bề tôi, sắc mặt không đổi. Hoàn Công giận muốn nuốt lời, nhưng Quản Trọng can rằng tham cái lợi nhỏ mà mất lòng tin chư hầu là không nên. Tề trả đất. Đây là thích khách không đổ máu — và là bài học về chữ tín ở phía bên kia.

Chuyên Chư và thanh kiếm trong bụng cá

Công tử Quang nước Ngô cho rằng ngôi vua đáng thuộc về mình. Ngũ Tử Tư tiến cử Chuyên Chư. Quang mở tiệc mời Ngô vương Liêu, giấu giáp sĩ trong hầm. Chuyên Chư giấu chủy thủ trong bụng con cá nướng, dâng cá đến trước mặt vua thì rút dao. Vương Liêu chết, Chuyên Chư cũng bị cận vệ giết. Công tử Quang lên ngôi, tức Ngô vương Hạp Lư, phong con Chuyên Chư làm thượng khanh. Thanh kiếm đời sau gọi là "ngư trường kiếm" — tên này lấy từ các sách đời sau như Ngô Việt Xuân thu; Sử ký chỉ nói chủy thủ giấu trong cá.

Dự Nhượng: "kẻ sĩ chết vì người biết mình"

Dự Nhượng từng làm việc cho họ Phạm, họ Trung Hành nhưng không được trọng; sang thờ Trí Bá thì được quý. Năm 453 TCN, Triệu, Hàn, Nguỵ liên thủ diệt họ Trí — sự kiện mở đường cho "Tam gia phân Tấn". Triệu Tương Tử căm Trí Bá đến mức lấy đầu lâu làm chén.

Dự Nhượng trốn vào núi, nói câu được trích nhiều nhất của thiên này: "Sĩ vị tri kỷ giả tử, nữ vị duyệt kỷ giả dung" — kẻ sĩ chết vì người hiểu mình, người con gái làm đẹp vì người yêu mình. Lần đầu ông giả làm tù nhân trát tường nhà xí trong cung, bị phát hiện. Triệu Tương Tử khen ông là người nghĩa, tha cho đi. Lần sau ông bôi sơn lên mình cho da lở, nuốt than cho khản giọng, đến vợ cũng không nhận ra, rồi phục dưới cầu chờ Tương Tử đi qua. Ngựa giật mình, ông lại bị bắt.

Lần này Tương Tử hỏi: ngươi từng thờ họ Phạm, họ Trung Hành, Trí Bá diệt họ ấy ngươi không báo thù, sao riêng báo thù cho Trí Bá? Dự Nhượng đáp: họ Phạm đối đãi ta như người thường, ta đáp lại như người thường; Trí Bá đối đãi ta như quốc sĩ, ta đáp lại như quốc sĩ. Ông xin được đâm vào áo của Tương Tử cho thoả chí. Tương Tử đưa áo, Dự Nhượng tuốt kiếm nhảy lên đâm ba lần rồi tự sát. Sử ký chép kẻ sĩ nước Triệu nghe tin đều khóc.

Nhiếp Chính và người chị không chịu để em vô danh

Nghiêm Trọng Tử có thù với Hiệp Luỹ, tướng quốc nước Hàn. Ông tìm đến Nhiếp Chính, một người làm nghề mổ thịt ở đất Tề, dâng trăm dật vàng mừng thọ mẹ Nhiếp Chính. Nhiếp Chính từ chối vì mẹ còn sống, thân chưa dám hứa cho ai. Khi mẹ mất, ông mới đi. Một mình cầm kiếm vào phủ tướng quốc, giết Hiệp Luỹ giữa vòng vệ sĩ, rồi tự huỷ dung mạo và tự sát để không ai nhận ra, tránh liên luỵ người thân.

Nước Hàn bày xác giữa chợ, treo thưởng cho ai biết tên. Chị ông là Nhiếp Vinh (có bản chép Nhiếp Oanh) đến nhận, nói em mình vì giữ cho chị mà huỷ mặt, chị sao nỡ sợ chết mà để tên em mất đi; rồi chết bên xác em. Tư Mã Thiên cho rằng không chỉ Nhiếp Chính giỏi, mà người chị cũng là liệt nữ.

Kinh Kha: chuyến đi không trở về

Bối cảnh

Cuối thế kỷ 3 TCN, Tần lần lượt diệt các nước. Thái tử Đan nước Yên từng làm con tin ở Tần, bị đối xử tệ, trốn về. Ông tìm người hành thích Tần vương Chính. Qua Điền Quang, ông gặp Kinh Kha, người nước Vệ, thích đọc sách và đánh kiếm, hay uống rượu với người mổ chó và Cao Tiệm Ly đánh đàn trúc ở chợ Yên.

Đầu Phàn Ô Kỳ và bản đồ Đốc Cang

Để được gặp Tần vương, Kinh Kha cần hai món quà: đầu của Phàn Ô Kỳ, tướng Tần bỏ trốn sang Yên bị Tần treo thưởng nghìn cân vàng, và bản đồ đất Đốc Cang màu mỡ của Yên. Phàn Ô Kỳ nghe Kinh Kha nói thì tự sát. Chủy thủ giấu trong cuộn bản đồ là dao của Từ phu nhân nước Triệu, đã tẩm thuốc độc. Thái tử Đan cử thêm Tần Vũ Dương, mười ba tuổi đã giết người, làm phó.

Bên sông Dịch

Thái tử và tân khách mặc áo trắng tiễn ra sông Dịch. Cao Tiệm Ly đánh trúc, Kinh Kha hát: "Phong tiêu tiêu hề Dịch thuỷ hàn, tráng sĩ nhất khứ hề bất phục hoàn" — gió hiu hiu chừ sông Dịch lạnh, tráng sĩ một đi chừ không trở về. Hai câu này trở thành biểu tượng của sự ra đi quyết tử trong văn hoá Đông Á.

Trong điện Hàm Dương

Năm 227 TCN, ở điện Tần, Tần Vũ Dương run sợ biến sắc. Kinh Kha tự dâng bản đồ, mở đến cuối thì lộ dao — từ đây có thành ngữ "đồ cùng chủy hiện". Ông nắm tay áo Tần vương mà đâm, không trúng; Tần vương giật đứt tay áo, chạy quanh cột. Luật Tần cấm quan đứng hầu mang binh khí lên điện, vệ sĩ ở dưới không có lệnh không được lên. Thầy thuốc Hạ Vô Thả ném túi thuốc vào Kinh Kha. Tả hữu hô vua rút kiếm đeo sau lưng; Tần vương rút được kiếm, chém Kinh Kha bị thương. Kinh Kha ném dao không trúng, ngồi dựa cột cười mắng, rồi bị giết. Năm năm sau, năm 222 TCN, Yên mất.

Sử liệu hay truyền thuyết?

Thiên Thích khách đáng chú ý vì chính Tư Mã Thiên đã lọc truyền thuyết. Ở lời bình cuối thiên, ông nói đời truyền chuyện Thái tử Đan cảm động trời đất khiến "trời mưa thóc, ngựa mọc sừng", ông cho là quá lời. Ông cũng nói người đời bảo Kinh Kha làm Tần vương bị thương là sai. Ông dẫn nguồn: Công Tôn Quý Công và Đổng Sinh từng chơi với Hạ Vô Thả — chính người ném túi thuốc — và kể lại cho ông như vậy. Hiếm có đoạn sử cổ nào ghi rõ chuỗi người kể đến thế.

Chuyện Kinh Kha cũng có trong Chiến quốc sách và trong Yên Đan tử, một tập truyện về sau giàu chi tiết kỳ ảo hơn. Lấy Sử ký làm khung thì chắc chắn nhất; chi tiết nào chỉ có trong Yên Đan tử thì nên xem là văn chương.

Còn Cao Tiệm Ly: sau khi Tần thống nhất, ông mai danh làm thuê, rồi vì tiếng đàn hay được gọi vào cung. Tần Thuỷ Hoàng tiếc tài, cho chọc mù mắt để giữ lại đánh đàn. Ông bỏ chì vào đàn trúc, đánh vào vua, không trúng, bị giết. Từ đó Thuỷ Hoàng suốt đời không gần người của sáu nước cũ.

Thích khách khác hiệp khách ở đâu

Sử ký tách hai thiên riêng là có lý do. Du hiệp sống lâu giữa dân, uy tín tích luỹ cả đời; thích khách thường chỉ có một việc, làm xong là chết. Du hiệp giúp người không mong đáp; thích khách thì nhận ơn rồi đem mạng đền. Tiểu thuyết võ hiệp đời sau trộn hai kiểu này: nhân vật vừa giúp kẻ yếu vừa mang món nợ ân tình phải trả bằng máu. Hình ảnh Kinh Kha bên sông Dịch cũng được điện ảnh dựng lại nhiều lần, nổi tiếng nhất là phim Anh hùng (2002) của Trương Nghệ Mưu dựa trên chuyện hành thích Tần vương nhưng hư cấu nhân vật.

Góc nhìn hôm nay

• Đọc thiên Thích khách cùng Du hiệp để thấy Tư Mã Thiên đánh giá hai kiểu người khác nhau. Lời bình cuối thiên tóm gọn thái độ của ông: việc họ làm có thành có bại, nhưng chí họ rõ ràng, không phụ lòng mình.
• Câu "sĩ vị tri kỷ giả tử" và câu hát sông Dịch là hai điển tích đi vào thơ văn Việt. Nhận ra điển tích giúp đọc thơ cổ dễ hơn.
• Muốn đọc thêm: Sử ký bản dịch Phan Ngọc; Chiến quốc sách phần Yên sách để so chuyện Kinh Kha.
• Đừng biến thích khách thành thần tượng: chính sử ghi họ vì chữ tín và cái chí, không phải vì bạo lực.