Trương Tam Phong có thật trong sử sách: Minh sử, quyển 299, Phương kỹ truyện, có một truyện ngắn về ông như một đạo sĩ kỳ dị ở núi Võ Đang mà hai vua Minh Thái Tổ và Minh Thành Tổ đều sai người đi tìm nhưng không gặp. Còn chuyện ông sáng lập phái Võ Đang, sáng tạo Thái Cực quyền hay sống hơn hai trăm tuổi thì thuộc về truyền thuyết và tiểu thuyết. Phần lớn những chi tiết võ thuật gắn với tên ông chỉ xuất hiện từ thế kỷ 17 trở về sau.
Minh sử chép gì về Trương Tam Phong
Minh sử do triều Thanh biên soạn, hoàn thành năm 1739. Truyện Trương Tam Phong nằm trong Phương kỹ truyện — phần dành cho thầy thuốc, thầy bói, đạo sĩ, người có thuật lạ — chứ không phải trong phần võ tướng hay ẩn sĩ. Nội dung chính:
- Ông người Ý Châu, Liêu Đông; tên Toàn Nhất, một tên khác là Quân Bảo; Tam Phong là hiệu.
- Thân hình cao lớn, râu tóc dựng như kích, rét hay nóng cũng chỉ một tấm áo nạp; ăn một lần hết cả đấu, có khi mấy ngày mới ăn một bữa, có khi mấy tháng không ăn.
- Vì lôi thôi không câu nệ nên người đời gọi là Trương Lạp Tháp (Trương lôi thôi).
- Ông từng đến Võ Đang, nói với người khác rằng núi này ngày sau ắt hưng thịnh; khi ấy các cung Ngũ Long, Nam Nham, Tử Tiêu đều đã đổ nát vì binh lửa, ông cùng đồ đệ dọn gai góc, dựng nhà tranh ở một thời gian rồi bỏ đi.
- Năm Hồng Vũ thứ 24 (1391), Minh Thái Tổ nghe danh sai sứ đi tìm, không gặp.
- Thời Vĩnh Lạc, Minh Thành Tổ sai Cấp sự trung Hồ Oanh đi tìm khắp nơi nhiều năm, không gặp. Sau đó sai Công bộ thị lang Quách Tuấn, Long Bình hầu Trương Tín đốc thúc dân phu hơn ba mươi vạn người xây cung quán ở Võ Đang, tốn hàng trăm vạn, ban tên núi là Thái Hoà Thái Nhạc Sơn.
- Năm Thiên Thuận thứ 3 (1459), Minh Anh Tông phong ông là Thông Vi Hiển Hoá chân nhân.
Minh sử còn nói "có người bảo" Trương Tam Phong là người đời Kim, đầu đời Nguyên từng học cùng thầy với Lưu Bỉnh Trung — cho thấy ngay người soạn sử cũng không chắc ông sống thời nào. Điều quan trọng: truyện này không nhắc một chữ nào đến quyền thuật hay võ công.
Vì sao hai vua nhà Minh đi tìm một đạo sĩ
Lý do bề mặt là các vua muốn gặp người đắc đạo, cầu thuật trường sinh hoặc xin phù trợ cho triều đại. Đạo giáo thời Minh được hoàng gia trọng, và Huyền Vũ (Chân Võ đại đế) — vị thần thờ chính ở Võ Đang — được Thành Tổ đặc biệt tôn sùng.
Nhưng có một giả thuyết lớn hơn mà sử gia hay nhắc. Năm 1402, Yên vương Chu Lệ đánh chiếm Nam Kinh, lên ngôi tức Thành Tổ (Vĩnh Lạc). Hoàng đế cũ là Kiến Văn mất tích trong đám cháy hoàng cung, lời đồn ông trốn thoát làm sư lan khắp nơi. Chính truyện Hồ Oanh trong Minh sử nói thẳng: năm Vĩnh Lạc thứ 5 (1407), Hồ Oanh được sai đi khắp các châu quận ban sách của vua và tìm "tiên nhân Trương Lạp Tháp", nhưng việc ngầm là dò xem Kiến Văn đế ở đâu. Như vậy, theo chính sử, cái tên Trương Tam Phong ít nhất một phần đã được dùng làm vỏ bọc cho một cuộc truy tìm chính trị. Còn Thành Tổ có thật lòng muốn gặp vị đạo sĩ hay không thì không ai biết.
Cũng nên lưu ý: việc xây Võ Đang thời Vĩnh Lạc là để thờ Chân Võ và khẳng định tính chính danh của Thành Tổ, người vẫn tuyên truyền rằng mình được Chân Võ phù hộ khi khởi binh. Trương Tam Phong chỉ là một phần nhỏ trong câu chuyện ấy.
Võ Đang được xây thời Vĩnh Lạc
Quần thể cung quán Võ Đang được xây quy mô lớn từ năm 1412, kéo dài khoảng hơn mười năm. Kim Điện bằng đồng mạ vàng trên đỉnh Thiên Trụ phong được đúc từ thời này. Năm 1994, quần thể kiến trúc cổ Võ Đang được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.
Điều này thường bị hiểu lầm: phái Võ Đang không ra đời từ đó. Võ Đang thời Minh là trung tâm Đạo giáo của triều đình, nơi đạo sĩ tu hành và tế lễ; không có tư liệu thời Minh nào nói về một "môn phái võ" ở đây theo nghĩa của tiểu thuyết. Lịch sử kiến trúc và địa lý của núi Võ Đang có bài riêng ở mục Danh sơn & cổ tự.
Truyền thuyết võ thuật xuất hiện khi nào
| Thời điểm | Văn bản | Nói gì về Trương Tam Phong |
|---|---|---|
| Thời Minh | Các chí sơn Võ Đang, ghi chép đạo sĩ | Đạo sĩ kỳ dị, có phép lạ; không có quyền thuật |
| 1669 | Hoàng Tông Hy, Vương Chinh Nam mộ chí minh | Lần đầu gắn ông với "Nội gia quyền", nhưng ghi ông là người đời Tống |
| 1739 | Minh sử, Phương kỹ truyện | Đạo sĩ được vua tìm; không có võ |
| Thế kỷ 19 | Các bản quyền phổ Thái Cực quyền lưu truyền | Bắt đầu tôn ông làm tổ Thái Cực quyền |
| Thập niên 1930 | Nghiên cứu của Đường Hào và một số học giả | Phản bác thuyết Trương Tam Phong sáng Thái Cực quyền |
Bài văn bia năm 1669
Mốc then chốt là bài mộ chí Hoàng Tông Hy viết cho võ sư Vương Chinh Nam năm 1669, đầu đời Thanh. Ông chia võ thành hai nhà: Thiếu Lâm là "ngoại gia", chủ về đánh người; còn có một dòng "nội gia" lấy tĩnh chế động, người phạm vào là ngã. Ông nói nội gia khởi từ Trương Tam Phong đời Tống, một đan sĩ ở Võ Đang, được Huy Tông triệu mà đường bị tắc, đêm mộng Huyền Đế truyền quyền pháp, sáng ra một mình đánh hơn trăm tên giặc.
Chi tiết này mâu thuẫn ngay với Minh sử về niên đại (Tống chứ không phải Nguyên – Minh), và có màu sắc thần thoại rõ rệt (được thần truyền trong mộng). Nhiều nhà nghiên cứu cũng chỉ ra rằng Hoàng Tông Hy là di thần nhà Minh; chia "nội gia" Võ Đang đối với "ngoại gia" Thiếu Lâm có thể mang ý nghĩa văn hoá – chính trị: đề cao truyền thống bản địa, Đạo giáo, trước một thứ đến từ ngoài. Đây là cách đọc, không phải điều Hoàng Tông Hy nói ra.
Thái Cực quyền và cái tên Trương Tam Phong
Thái Cực quyền mà ngày nay biết đến có nguồn gốc được giới sử học truy về làng Trần gia câu (Hà Nam) thế kỷ 17, gắn với Trần Vương Đình. Đến thế kỷ 19, khi Thái Cực quyền lan ra Bắc Kinh và có nhiều nhánh, một số quyền phổ bắt đầu ghi Trương Tam Phong là tổ sư. Thập niên 1930, Đường Hào khảo sát thực địa và văn bản, cho rằng thuyết Trương Tam Phong sáng Thái Cực quyền không có căn cứ. Cuộc tranh luận vẫn còn trong giới võ thuật, nhưng về mặt sử liệu, không có văn bản đời Minh nào nối Trương Tam Phong với Thái Cực quyền.
Ba lớp của một con người
| Lớp | Nội dung | Độ tin cậy |
|---|---|---|
| Lịch sử | Một đạo sĩ tên Trương Tam Phong có tiếng ở Võ Đang cuối Nguyên đầu Minh; hai vua Minh sai người tìm; được phong chân nhân năm 1459 | Có trong Minh sử và văn bản thời Minh |
| Truyền thuyết dân gian và Đạo giáo | Sống hơn hai trăm tuổi, có phép tàng hình, chết đi sống lại, là tổ nội gia quyền | Truyền thuyết, nhiều dị bản |
| Hư cấu tiểu thuyết | Đệ tử Thiếu Lâm bỏ chùa, lập phái Võ Đang, sáng tạo Thái Cực quyền, Thái Cực kiếm, có bảy đệ tử Võ Đang thất hiệp | Hư cấu của Kim Dung |
Ngoài ra còn có Trương Tam Phong toàn tập do người đời Thanh biên, gom nhiều thơ văn đan đạo mang tên ông. Giới nghiên cứu Đạo giáo coi phần lớn là văn bản đời sau gán tên, không dùng làm chứng cứ về con người thật.
Trương Tam Phong trong truyện Kim Dung, nói ngắn
Hình ảnh phổ biến nhất ở Việt Nam đến từ Ỷ thiên đồ long ký và đoạn kết Thần điêu hiệp lữ: cậu bé Trương Quân Bảo theo hầu Giác Viễn ở Thiếu Lâm, sau thành tông sư lập phái Võ Đang, đến trăm tuổi sáng tạo Thái Cực quyền và truyền cho Trương Vô Kỵ ngay giữa vòng vây. Kim Dung lấy những mẩu có thật — tên Quân Bảo, núi Võ Đang, tuổi thọ cao, dáng lôi thôi — rồi lắp vào truyền thuyết nội gia quyền của Hoàng Tông Hy. Phái Võ Đang trong truyện được bàn riêng ở mục Môn phái giang hồ.
Góc nhìn hôm nay: tự kiểm chứng thế nào
- Đọc thẳng truyện Trương Tam Phong trong Minh sử quyển 299: rất ngắn, chỉ vài trăm chữ, đọc xong là thấy ngay phần nào có, phần nào không.
- Đọc thêm truyện Hồ Oanh trong Minh sử để thấy giả thuyết tìm Kiến Văn bắt nguồn từ đâu.
- Khi đến Võ Đang (thành phố Thập Yển, tỉnh Hồ Bắc), để ý các tượng và đền thờ Trương Tam Phong: phần lớn là dựng hoặc tu bổ về sau; đền đài thời Vĩnh Lạc thì thờ Chân Võ là chính.
- Gặp câu "Trương Tam Phong sáng tạo Thái Cực quyền" thì hỏi lại: nguồn nào, năm nào. Câu trả lời trung thực là: truyền thuyết từ thế kỷ 19, không có văn bản đời Minh.
Câu hỏi thường gặp
Trương Tam Phong có thật không?
Có một đạo sĩ tên Trương Tam Phong được chép trong Minh sử, quyển 299, Phương kỹ truyện, sống khoảng cuối Nguyên đầu Minh và có tiếng ở núi Võ Đang. Nhưng các chi tiết võ thuật như sáng lập phái Võ Đang hay Thái Cực quyền đều là truyền thuyết hoặc hư cấu đời sau.
Trương Tam Phong sống bao nhiêu tuổi?
Sử liệu không cho biết năm sinh năm mất của ông. Con số sống hơn hai trăm tuổi đến từ truyền thuyết, dựa vào việc ông được kể là có mặt từ đời Kim, Nguyên đến đầu Minh; chính Minh sử ghi chuyện ấy dưới dạng "có người nói".
Trương Tam Phong có sáng tạo Thái Cực quyền không?
Không có văn bản đời Minh nào nói vậy. Văn bản sớm nhất gắn ông với "nội gia quyền" là bài mộ chí của Hoàng Tông Hy năm 1669, còn thuyết ông là tổ Thái Cực quyền xuất hiện trong quyền phổ thế kỷ 19 và bị nhiều nhà nghiên cứu phản bác.
Vì sao Minh Thành Tổ cho xây Võ Đang?
Thành Tổ tôn sùng thần Chân Võ, vị thần chính của Võ Đang, và dùng việc thờ phụng để khẳng định tính chính danh sau khi đoạt ngôi năm 1402. Ông cho hơn ba mươi vạn dân phu xây cung quán từ năm 1412; việc tìm Trương Tam Phong chỉ là một phần của câu chuyện.
Trương Tam Phong trong Ỷ thiên đồ long ký khác ngoài đời thế nào?
Trong truyện, ông là đệ tử Thiếu Lâm cũ, lập phái Võ Đang, sáng tạo Thái Cực quyền và có bảy đệ tử. Ngoài sử liệu, ông chỉ là một đạo sĩ kỳ dị được vua tìm kiếm; chuyện thầy trò và võ công là hư cấu của Kim Dung.
