Xưng hô trong kiếm hiệp là bộ từ Hán Việt dùng để tự hạ mình và tôn người khác: tự xưng "tại hạ", gọi người ngang hàng là "các hạ" hay "huynh đài", gọi người lớn tuổi hơn là "tiền bối", gọi thầy là "sư phụ", gọi người có tiếng làm việc nghĩa là "đại hiệp". Mỗi cách gọi cho biết ngay vai vế, môn phái và thái độ giữa hai người. Đổi cách xưng hô trong truyện thường là dấu hiệu quan hệ đã đổi.
Vì sao kiếm hiệp xưng hô cầu kỳ đến vậy
Tiếng Hán thời cổ có rất nhiều cách tự xưng khiêm tốn và gọi người khác kính trọng, thay vì chỉ "ta" và "ngươi". Giang hồ trong truyện là thế giới coi trọng thể diện: gọi sai một chữ có thể thành khinh miệt, gọi đúng thì mở được đường. Nhà văn tận dụng điều đó để nhân vật vừa mở miệng là người đọc biết họ là ai.
Ở Việt Nam, các dịch giả miền Nam thập niên 1960 chọn giữ nguyên âm Hán Việt cho phần lớn những từ này thay vì chuyển sang "tôi", "anh", "ông". Nhờ vậy "tại hạ", "các hạ", "lão phu" thành một thứ giọng riêng của truyện chưởng, đọc lên là nhận ra ngay.
Tự xưng: hạ mình xuống một bậc
| Cách xưng | Chữ Hán | Nghĩa đen | Ai hay dùng |
|---|---|---|---|
| Tại hạ | 在下 | Kẻ ở dưới | Nam giới, khi nói với người lạ hoặc ngang hàng |
| Vãn bối | 晚輩 | Lớp sau | Người trẻ nói với bậc lớn tuổi, có danh vọng |
| Tiểu đệ | 小弟 | Em trai nhỏ | Nói với người mình coi như anh |
| Lão phu | 老夫 | Ông già này | Người lớn tuổi, có phần tự tin |
| Bần tăng, lão nạp | 貧僧, 老衲 | Sư nghèo, sư già mặc áo vá | Nhà sư |
| Bần đạo | 貧道 | Đạo sĩ nghèo | Đạo sĩ, ví dụ các đạo nhân Toàn Chân, Võ Đang |
| Bần ni | 貧尼 | Ni nghèo | Ni cô |
| Bổn toạ | 本座 | Người ngồi ghế này | Chủ một giáo, một bang, giọng bề trên |
| Tiểu nữ | 小女 | Con gái nhỏ | Cô gái tự xưng khiêm tốn |
"Bổn toạ" là cách tự xưng đáng chú ý: nó không hạ mình mà nâng mình lên, nhấn vào cái ghế quyền lực mà người nói đang ngồi. Người đọc nghe "bổn toạ" là biết đang gặp một giáo chủ hay một tay đứng đầu.
Gọi người khác: nâng người lên một bậc
- Các hạ (閣下): "dưới gác", gọi người ngang hàng một cách lịch sự, có phần xa cách. Hai người lạ gặp nhau trên đường hay dùng.
- Huynh đài (兄台): gọi người nam ngang tuổi một cách thân mà vẫn kính.
- Tiền bối (前輩): bậc đi trước, gọi người lớn tuổi, có danh tiếng. "Lão tiền bối" còn kính hơn.
- Đại hiệp, thiếu hiệp, nữ hiệp: tôn người làm việc nghĩa. "Thiếu hiệp" cho người trẻ, "đại hiệp" cho người đã thành danh.
- Cô nương: gọi cô gái trẻ chưa chồng, lịch sự, trung tính.
- Thí chủ (施主): người bố thí, cách nhà sư gọi người ngoài đời.
- Khách quan: tiểu nhị trong khách điếm gọi khách.
Danh hiệu "Quách đại hiệp" dành cho Quách Tĩnh trong Thần điêu hiệp lữ là ví dụ "đại hiệp" ở nghĩa trọn vẹn nhất: người giang hồ gọi ông như vậy vì ông giữ thành Tương Dương chống quân Mông Cổ, không vì võ công cao. Bản thân tên truyện cũng chứa chữ hiệp: Dương Quá được giang hồ gọi là Thần điêu đại hiệp, theo con chim điêu luôn đi bên cạnh.
Xưng hô trong sư môn
Trong một môn phái, cách gọi nhau gần như một cây gia phả. Người dạy mình là sư phụ (師父, chữ "phụ" là cha, ngụ ý thầy như cha); vợ của thầy là sư nương hoặc sư mẫu. Anh em cùng thầy gọi nhau sư huynh, sư đệ, sư tỷ, sư muội, theo thứ tự nhập môn chứ không theo tuổi. Anh em của thầy là sư bá (lớn hơn thầy) và sư thúc (nhỏ hơn thầy). Thầy của thầy là sư tổ, hay sư công.
Tiếu ngạo giang hồ dùng hệ thống này rất khéo. Lệnh Hồ Xung là đại sư huynh của phái Hoa Sơn, gọi Nhạc Bất Quần là sư phụ, gọi Ninh Trung Tắc là sư nương, gọi Nhạc Linh San, con gái thầy, là tiểu sư muội. Khi Nhạc Linh San ngả về Lâm Bình Chi, cái tên "tiểu sư muội" vẫn còn nhưng khoảng cách giữa hai người đã khác hẳn. Cách gọi đứng yên, tình cảm thì trôi.
Phật môn và Đạo môn có hệ riêng. Nhà sư cao tuổi thường được gọi "đại sư", người đứng đầu chùa là "phương trượng". Ni cô lớn tuổi được gọi "sư thái", như Diệt Tuyệt sư thái, chưởng môn phái Nga Mi trong Ỷ thiên đồ long ký. Đạo sĩ được gọi "đạo trưởng", "chân nhân" là danh xưng tôn quý cho bậc tu đạo cao, như Trùng Dương chân nhân Vương Trùng Dương.
Chức danh bang hội, giáo phái
Ngoài môn phái kiểu sư đồ, truyện có bang hội và giáo phái với chức danh như một tổ chức hành chính:
- Chưởng môn: người đứng đầu môn phái. Phương trượng: trụ trì chùa, ở Thiếu Lâm cũng là người đứng đầu phái.
- Bang chủ: đứng đầu bang hội, như bang chủ Cái Bang.
- Giáo chủ: đứng đầu một giáo, như giáo chủ Minh giáo, giáo chủ Nhật Nguyệt thần giáo.
- Đà chủ, hương chủ: người đứng đầu một chi nhánh, một "đường". Trong Lộc Đỉnh ký, Vi Tiểu Bảo được làm hương chủ Thanh Mộc đường của Thiên Địa hội, còn Trần Cận Nam là tổng đà chủ.
- Trưởng lão, hộ pháp: các vị trí cao cấp trong bang và giáo. Cái Bang trong truyện Kim Dung có lệ phân cấp đệ tử theo số túi đeo trên người.
Khi đổi cách gọi là đổi số phận
Những cảnh xưng hô đáng nhớ nhất trong truyện là lúc một từ được thay bằng từ khác.
Dương Quá và Tiểu Long Nữ
Trong Thần điêu hiệp lữ, Dương Quá gọi Tiểu Long Nữ là "cô cô" (姑姑), còn nàng gọi chàng là "Quá nhi". Đó là cách gọi của thầy trò, của người lớn với đứa trẻ. Khi hai người muốn thành vợ chồng, chính cách xưng hô ấy cùng quan hệ sư đồ bị cả giang hồ, từ Quách Tĩnh tới các đạo sĩ Toàn Chân, coi là trái lễ. Tình yêu của họ phải chống lại cả một hệ thống từ ngữ.
Lệnh Hồ Xung và Nghi Lâm
Ni cô Nghi Lâm phái Hằng Sơn gọi Lệnh Hồ Xung là "Lệnh Hồ đại ca". Một ni cô trẻ gọi chàng trai phái khác bằng chữ "đại ca" thân mật như thế, và chỉ một chữ ấy đã nói lên tình cảm mà nàng không dám nói.
Vi Tiểu Bảo và Khang Hy
Trong Lộc Đỉnh ký, Vi Tiểu Bảo vào cung giả làm thái giám mang tên Tiểu Quế Tử. Khang Hy, khi chưa lộ thân phận vua, xưng là Tiểu Huyền Tử và vật nhau với cậu như bạn ngang hàng. Khi biết đối thủ là hoàng đế, cách xưng hô phải đổi hẳn, nhưng tình bạn kiểu ngang hàng ấy vẫn ngầm ở lại suốt bộ truyện.
Đọc xưng hô để hiểu nhân vật
Một mẹo nhỏ khi đọc kiếm hiệp: chú ý xem nhân vật tự xưng gì với ai.
- Người khiêm tốn thật thì "tại hạ", "vãn bối" một cách tự nhiên. Kẻ ngạo mạn thì "lão phu", "bổn toạ" ngay cả với người không quen.
- Người xưng "tại hạ" quá trơn tru, gọi ai cũng "tiền bối" ngọt ngào, nhiều khi là kẻ đang tính toán. Nhạc Bất Quần, biệt hiệu Quân tử kiếm, luôn ăn nói lễ độ không chê vào đâu được.
- Người bỏ hết khách sáo, gọi nhau "huynh đệ", "đại ca" là lúc tình bạn đã thật. Kiều Phong và Đoàn Dự kết nghĩa sau trận đấu rượu ở Vô Tích; về sau có thêm Hư Trúc, ba người gọi nhau đại ca, nhị ca, tam đệ.
Góc nhìn hôm nay: giữ lại hay dịch đi
Một số bản dịch mới chuyển nhiều từ sang tiếng Việt thuần ("tôi", "anh", "thầy"), dễ đọc hơn với người trẻ nhưng mất đi phần màu sắc. Nhiều người đọc lâu năm vẫn thích bản giữ Hán Việt, vì "tại hạ" và "các hạ" mang sẵn thái độ mà "tôi" và "anh" không chở được.
Những từ này cũng đã đi ra khỏi trang sách: người Việt dùng "tại hạ", "huynh đài", "đại hiệp" để đùa, "sư phụ" để gọi người dạy mình một việc gì đó. Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể đọc so sánh hai bản dịch khác nhau của cùng một bộ Kim Dung, hoặc tra từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh để thấy nghĩa gốc của từng chữ.
Câu hỏi thường gặp
Tại hạ nghĩa là gì?
Tại hạ (在下) nghĩa đen là "kẻ ở dưới", cách tự xưng khiêm tốn của nam giới khi nói với người lạ hoặc người ngang hàng. Nó tương đương "tôi" nhưng mang sắc thái hạ mình để tỏ lễ độ.
Các hạ là gì, dùng với ai?
Các hạ (閣下) nghĩa đen là "dưới gác", một cách gọi lịch sự dành cho người đối diện, thường là người ngang hàng hoặc người lạ. Nó lịch sự nhưng có phần xa cách, khác "huynh đài" thân mật hơn.
Sư bá và sư thúc khác nhau thế nào?
Sư bá là sư huynh của thầy mình, tức người nhập môn trước thầy. Sư thúc là sư đệ của thầy, nhập môn sau thầy. Thứ bậc tính theo thời điểm nhập môn chứ không theo tuổi tác.
Vì sao Dương Quá gọi Tiểu Long Nữ là cô cô?
Vì Tiểu Long Nữ là sư phụ của Dương Quá ở Cổ Mộ, và "cô cô" là cách cậu bé gọi người thầy nữ lớn tuổi hơn. Khi hai người yêu nhau, quan hệ thầy trò ấy bị giang hồ coi là trái lễ.
Bổn toạ là ai tự xưng?
Bổn toạ (本座) là cách tự xưng của người đứng đầu một tổ chức, như giáo chủ, bang chủ. Nghĩa đen là "người ngồi ghế này", nhấn vào quyền lực của người nói.
