Chính phái, tà phái, hắc đạo, bạch đạo trong kiếm hiệp khác nhau thế nào

Trong kiếm hiệp, chính phái là các môn phái được giang hồ coi là đứng đắn (Thiếu Lâm, Võ Đang, Nga Mi, Cái Bang…), tà phái hay "ma giáo" là những nhóm bị gán là hiểm độc hoặc trái lễ, còn hắc đạo là giới cướp bóc, buôn lậu, bang hội ngầm, đối lập với bạch đạo là người làm ăn đàng hoàng hoặc người của quan phủ. Đó là những cái nhãn. Truyện hay nhất, nhất là của Kim Dung, dành phần lớn sức để chứng minh nhãn không nói thật về người mang nó.

Gốc của chữ "chính" và chữ "tà"

Hai chữ này có trước kiếm hiệp rất lâu, và mỗi chữ đến từ một truyền thống.

• Chính, dị đoan: Nho gia phân biệt đạo chính với dị đoan. Luận ngữ, thiên Vi chính, có câu "công hồ dị đoan, tư hại dã dĩ", thường hiểu là chuyên học điều dị đoan thì có hại.
• Tả đạo: Lễ ký, thiên Vương chế, xếp "chấp tả đạo dĩ loạn chính" (giữ đạo lệch để làm rối việc nước) vào hạng tội nặng. Từ đây có thành ngữ "bàng môn tả đạo", cửa bên, đường lệch.
• Ngoại đạo, ma: hai chữ gốc Phật giáo. "Ngoại đạo" là các học thuyết ngoài Phật pháp; "ma" phiên âm từ Māra, kẻ chướng ngại người tu. Ghép lại, "tà ma ngoại đạo" thành câu chửi quen thuộc nhất của giang hồ trong truyện.

Nghĩa là khi một nhân vật chính phái gọi ai đó là "ma đầu", y đang dùng ngôn ngữ vốn để phân định tôn giáo và học thuật, chứ không phải ngôn ngữ để đánh giá việc làm.

Hắc đạo và bạch đạo

Trong lịch cũ của người Hoa và người Việt, "hoàng đạo" và "hắc đạo" là cách phân ngày tốt, ngày xấu; người Việt vẫn nói "ngày hoàng đạo", "ngày hắc đạo" khi xem ngày. Trong giang hồ, hắc đạo mang nghĩa khác: giới làm ăn phi pháp, cướp bóc, buôn lậu, bảo kê. Bạch đạo là phía ngược lại, những người làm ăn công khai như tiêu cục, võ quán, các phái danh môn, có khi gồm cả nha môn, bộ khoái.

Cụm "hắc bạch lưỡng đạo" (cả hai giới đen trắng) hay xuất hiện khi nói về người có quan hệ rộng: tiêu cục muốn đi trót lọt phải "giữ hoà khí với hắc bạch lưỡng đạo", tức vừa có giấy tờ quan phủ vừa nể mặt các trại cướp trên đường.

Lục lâm (cướp núi) là một nhánh của hắc đạo nhưng không phải lúc nào cũng xấu trong mắt dân. Từ Thuỷ hử trở đi, văn chương Trung Hoa có truyền thống kể về "hảo hán lục lâm" chống quan tham. Ranh giới hắc bạch vì thế mờ ngay từ đầu.

Những phái mang tiếng "tà" trong truyện Kim Dung

Chữ "Tà" trong danh hiệu Đông Tà đáng chú ý nhất. Hoàng Dược Sư không phải người ác; "tà" ở đây là ngang, là không theo khuôn phép, gần với chữ "cuồng" của các nhà nho phóng túng. Kim Dung cố ý dùng một chữ có nghĩa xấu để đặt cho một nhân vật thông minh, tài hoa, để người đọc tự hỏi lại cách mình dán nhãn.

Và những kẻ xấu trong "danh môn chính phái"

Nếu chỉ có tà phái tốt thì truyện chỉ là một phép đảo ngược đơn giản. Kim Dung đi xa hơn: ông cho thấy chính phái cũng sinh ra kẻ tồi tệ, và cái tên chính phái còn giúp họ che giấu.

• Nhạc Bất Quần, chưởng môn Hoa Sơn, biệt hiệu Quân tử kiếm, trong Tiếu ngạo giang hồ: lễ độ, nhân từ ngoài mặt, bên trong mưu giành Tịch tà kiếm phổ và ghế minh chủ.
• Tả Lãnh Thiền, chưởng môn Tung Sơn: nhân danh chính phái để thôn tính bốn phái còn lại.
• Diệt Tuyệt sư thái, chưởng môn Nga Mi, trong Ỷ thiên đồ long ký: không vụ lợi, nhưng ghét ma giáo đến cực đoan, sẵn sàng tàn nhẫn với cả đệ tử của mình.
• Ba sư huynh đệ Vạn Chấn Sơn, Ngôn Đạt Bình, Thích Trường Phát trong Liên thành quyết: cùng một thầy, cùng giành một bí mật, sẵn sàng hãm hại cả thầy lẫn nhau.

Liên thành quyết có lẽ là bộ truyện u ám nhất của Kim Dung về chuyện này: gần như không ai trong giới "chính phái" sạch sẽ, còn người ngay thẳng nhất là Địch Vân, chàng trai quê mùa bị oan.

Lý lẽ mà truyện đặt ra

Có thể gom thông điệp về chính tà trong kiếm hiệp hiện đại thành mấy ý:

1. Chính tà ở việc làm, không ở môn phái. Trương Vô Kỵ trong Ỷ thiên làm giáo chủ "ma giáo" nhưng lại là người hoà giải và cứu chính lục đại phái đã đến vây đánh giáo mình.
2. Nhãn "tà" là công cụ quyền lực. Gọi đối thủ là ma giáo thì mọi việc làm với họ đều chính đáng. Tả Lãnh Thiền đòi Lưu Chính Phong phải giết bạn mình, Khúc Dương, chỉ vì ông ấy thuộc Nhật Nguyệt thần giáo.
3. Tình người vượt qua ranh giới. Lưu Chính Phong và Khúc Dương kết bạn qua âm nhạc, cùng soạn khúc Tiếu ngạo giang hồ, cuối cùng chết cùng nhau. Tình bạn ấy là cái tên của cả bộ truyện.
4. Nhưng tà phái không phải lúc nào cũng bị oan. Kim Dung vẫn viết những kẻ ác thật trong các phái tà, như Huyết đao lão tổ trong Liên thành quyết. Ông không đảo ngược hoàn toàn, chỉ bắt người đọc xét từng người.

Đối chiếu với lịch sử

Chuyện gọi một tôn giáo là "ma" có cơ sở thật. Ma Ni giáo, tức Minh giáo, từ Ba Tư truyền vào Trung Hoa thời Đường, về sau bị cấm nhiều lần; thời Tống, sử liệu ghi cách gọi miệt thị "ăn chay thờ ma" (cật thái sự ma) để chỉ những nhóm bị coi là tà giáo. Lịch sử thật của Minh giáo có bài riêng ở mục Môn phái giang hồ; ở đây chỉ cần ghi nhận: chữ "ma giáo" trong tiểu thuyết có gốc từ ngôn ngữ của triều đình khi trấn áp các giáo phái dân gian.

Còn "hắc đạo" ở ngoài đời thì là các hội kín, băng nhóm với lịch sử phức tạp; tiểu thuyết lấy cảm hứng từ đó nhưng lý tưởng hoá rất nhiều.

Góc nhìn hôm nay

Người Việt dùng chữ "chính phái", "tà phái" khá tự nhiên trong đời thường, kể cả để đùa. Nhưng bài học nghiêm túc nhất mà kiếm hiệp để lại là sự nghi ngờ với cái nhãn. Một tổ chức có tên đẹp, một người có biệt hiệu quân tử, chưa nói được gì về việc họ làm.

Muốn đọc kỹ chủ đề này, nên đọc liền ba bộ Tiếu ngạo giang hồ, Ỷ thiên đồ long ký và Liên thành quyết: một bộ về chính phái đạo đức giả, một bộ về "ma giáo" bị oan, một bộ gần như không ai trong sạch. Ba góc ấy cộng lại là toàn bộ cách Kim Dung nghĩ về chính và tà.