Trước khi Lương Vũ Sinh và Kim Dung mở ra "tân phái" ở Hồng Kông thập niên 1950, truyện hiệp nghĩa tiếng Hoa đã có ít nhất hai đợt lớn. Đợt thứ nhất là truyện "công án hiệp nghĩa" cuối đời Thanh như Tam hiệp ngũ nghĩa, Thất hiệp ngũ nghĩa, nơi hiệp khách phục vụ một vị quan thanh liêm như Bao Công. Đợt thứ hai là truyện võ hiệp thời Dân quốc (thập niên 1920–1940), nổi bật là Giang hồ kỳ hiệp truyện và bộ kiếm tiên đồ sộ Thục Sơn kiếm hiệp truyện. Hầu hết những gì người đọc Kim Dung coi là "chuẩn" của thể loại đã manh nha từ đây.
Gốc xa: từ Sử ký đến Thuỷ Hử
Chữ "hiệp" xuất hiện trong sách sử từ rất sớm. Sử ký của Tư Mã Thiên (khoảng thế kỷ 1 TCN) có hẳn thiên Du hiệp liệt truyện và Thích khách liệt truyện. Truyền kỳ đời Đường có những nữ hiệp, kiếm khách bí ẩn. Đời Minh có Thuỷ Hử với một trăm lẻ tám hảo hán Lương Sơn. Những nguồn này là bối cảnh xa; bài này tập trung vào những bộ truyện hiệp nghĩa được viết như tiểu thuyết đại chúng trong khoảng một trăm năm trước Kim Dung.
Đợt một: công án hiệp nghĩa cuối Thanh
Tam hiệp ngũ nghĩa và Thất hiệp ngũ nghĩa
Tam hiệp ngũ nghĩa gắn với tên người kể chuyện Thạch Ngọc Côn, in khoảng năm 1879, phát triển từ những tích kể chuyện về Bao Công phá án. Truyện kể các hiệp khách giúp Bao Chửng – vị quan có thật đời Bắc Tống nổi tiếng thanh liêm – trừ gian diệt ác. Mười năm sau, học giả Du Việt sửa lại chương đầu và đổi tên thành Thất hiệp ngũ nghĩa vì cho rằng số "ba hiệp" không khớp với nội dung.
Những nhân vật từ bộ này sống mãi trong văn hoá đại chúng: Nam hiệp Triển Chiêu được vua phong danh hiệu "Ngự miêu" (con mèo của vua), và năm anh em "Ngũ thử" (năm con chuột) mà nổi tiếng nhất là Cẩm Mao Thử Bạch Ngọc Đường. Cuộc ganh đua giữa "mèo" và "chuột" là một trong những tuyến truyện được yêu thích nhất. Người Việt biết Triển Chiêu qua phim Bao Thanh Thiên nhiều hơn qua sách, nhưng nhân vật thì có từ truyện đời Thanh.
Mô hình "hiệp khách phục vụ thanh quan"
Điểm khác lớn nhất giữa võ hiệp cũ và Kim Dung là quan hệ với quyền lực. Trong truyện công án hiệp nghĩa, hiệp khách gia nhập bộ máy nhà nước, phục vụ một vị quan tốt, và cái thiện thắng nhờ pháp luật được thực thi đúng. Các bộ cùng dòng như Thi công án, Bành công án cũng theo mô hình này. Sang tân phái, hiệp khách quay lại đứng ngoài và thường đối lập với triều đình.
Nhi nữ anh hùng truyện
Cũng đời Thanh, Nhi nữ anh hùng truyện của Văn Khang có nữ hiệp Thập Tam Muội – một nữ nhân vật võ nghệ cao cường, cứu người, báo thù cho cha. Bộ truyện kết hợp "nhi nữ" (tình cảm) với "anh hùng" (hiệp nghĩa), một sự kết hợp mà về sau thành công thức của võ hiệp.
Đợt hai: võ hiệp thời Dân quốc
Bình Giang Bất Tiếu Sinh và Giang hồ kỳ hiệp truyện
Năm 1923, Hướng Khải Nhiên, bút danh Bình Giang Bất Tiếu Sinh, bắt đầu đăng Giang hồ kỳ hiệp truyện ở Thượng Hải. Truyện kể về các môn phái tranh chấp, kiếm tiên, pháp thuật, và đặc biệt là cuộc tranh giành đất giữa hai phái Côn Lôn và Không Động – những cái tên mà Kim Dung về sau dùng lại. Năm 1928, hãng Minh Tinh ở Thượng Hải chuyển một phần truyện thành phim Hoả thiêu Hồng Liên tự; phim thành công đến mức làm liền nhiều phần tiếp theo và kéo theo cả một làn sóng phim võ hiệp thần quái, đến đầu thập niên 1930 thì bị chính quyền hạn chế.
Hoàn Châu Lâu Chủ và Thục Sơn kiếm hiệp truyện
Lý Thọ Dân (1902–1961), bút danh Hoàn Châu Lâu Chủ, bắt đầu đăng Thục Sơn kiếm hiệp truyện ở Thiên Tân từ năm 1932. Đây là bộ truyện kiếm tiên khổng lồ, dài hàng triệu chữ, viết đến cuối đời vẫn chưa xong. Truyện có phi kiếm bay trên trời, pháp bảo, tiên ma đại chiến, những thế giới huyễn tưởng rộng lớn với núi non, động phủ.
Thục Sơn là gốc của hai nhánh về sau. Một mặt, nó cho võ hiệp tân phái nhiều ý tưởng về môn phái và bảo vật dù tân phái bỏ bớt yếu tố thần tiên. Mặt khác, nó là tổ tiên trực tiếp của truyện "tiên hiệp" trên mạng ngày nay, với tu luyện, phi kiếm, cảnh giới. Phim Thục Sơn năm 1983 của Từ Khắc cũng lấy cảm hứng từ bộ truyện này.
"Bắc phái ngũ đại gia"
Ở miền Bắc Trung Hoa thập niên 1930–1940, giới nghiên cứu thường kể năm tác giả tiêu biểu:
| Tác giả | Tác phẩm tiêu biểu | Nét riêng |
|---|---|---|
| Hoàn Châu Lâu Chủ | Thục Sơn kiếm hiệp truyện | Kiếm tiên, thế giới huyễn tưởng rộng lớn |
| Vương Độ Lư | Chuỗi truyện Hạc – Thiết, trong đó có Ngoạ hổ tàng long | Bi kịch tình cảm, nhân vật có nội tâm |
| Cung Bạch Vũ | Thập nhị kim tiền tiêu | Hiện thực, tả đời tiêu cục và giang hồ |
| Trịnh Chứng Nhân | Ưng trảo vương | Tả võ thuật chi tiết, môn phái |
| Chu Trinh Mộc | Thất sát bi | Nhóm hiệp khách, cấu trúc nhiều tuyến |
Vương Độ Lư là cái tên người xem phim biết đến nhiều nhất hôm nay, vì bộ phim Ngoạ hổ tàng long năm 2000 của Lý An chuyển thể từ truyện của ông. Truyện của Vương Độ Lư được đánh giá cao vì tả bi kịch tình yêu và sự giằng xé giữa khát vọng cá nhân với lễ giáo – điều mà Kim Dung về sau đẩy lên cao hơn.
Những gì tân phái thừa hưởng và bỏ đi
| Thừa hưởng | Bỏ đi hoặc giảm bớt |
|---|---|
| Hệ thống môn phái, tên Côn Lôn, Không Động, Nga Mi, Thiếu Lâm, Võ Đang | Phi kiếm, pháp thuật, tiên ma |
| Bảo vật, bí kíp, kỳ ngộ | Lối chương hồi với sáo ngữ "muốn biết sau thế nào, xem hồi sau" |
| Nhân vật nữ hiệp mạnh mẽ | Mô hình hiệp khách phục vụ quan phủ |
| Bi kịch tình cảm, xung đột với lễ giáo (Vương Độ Lư) | Cốt truyện kéo dài không có kết |
| Đời sống tiêu cục, giang hồ thực tế (Cung Bạch Vũ) | Văn phong cổ, khó đọc với người trẻ |
Góc nhìn hôm nay
- Đọc Thất hiệp ngũ nghĩa nếu thích Bao Công, Triển Chiêu – truyện dễ đọc, nhiều tình tiết vui, thấy rõ nguồn gốc của các phim Bao Thanh Thiên.
- Đọc vài hồi Thục Sơn để hiểu vì sao truyện tiên hiệp hôm nay có phi kiếm, động phủ, tu luyện – không cần đọc hết vì truyện rất dài và chưa xong.
- Xem Ngoạ hổ tàng long rồi tìm hiểu Vương Độ Lư: bộ phim là lối vào dễ nhất đến thế hệ võ hiệp trước Kim Dung.
- Khi đọc Kim Dung, để ý những cái tên mượn lại: Côn Lôn, Không Động, Thục Sơn – mỗi tên mang theo một lịch sử văn chương dài hơn bản thân bộ truyện.
Câu hỏi thường gặp
Thất hiệp ngũ nghĩa là truyện gì?
Thất hiệp ngũ nghĩa là bản sửa của Tam hiệp ngũ nghĩa, truyện công án hiệp nghĩa cuối đời Thanh, kể các hiệp khách như Triển Chiêu và Ngũ thử giúp Bao Công trừ gian diệt ác. Học giả Du Việt sửa và đổi tên vào khoảng cuối thập niên 1880.
Thục Sơn kiếm hiệp truyện của ai?
Thục Sơn kiếm hiệp truyện là tác phẩm của Lý Thọ Dân, bút danh Hoàn Châu Lâu Chủ, đăng từ năm 1932 ở Thiên Tân. Đây là bộ truyện kiếm tiên rất dài, chưa hoàn thành, được coi là gốc của truyện tiên hiệp.
Truyện võ hiệp đầu tiên là truyện nào?
Không có một truyện duy nhất được coi là đầu tiên, vì hình tượng hiệp khách có từ Sử ký và truyền kỳ đời Đường. Nếu tính tiểu thuyết võ hiệp đại chúng hiện đại, Giang hồ kỳ hiệp truyện năm 1923 thường được nhắc như mốc mở đầu thời Dân quốc.
Ngoạ hổ tàng long dựa theo truyện của ai?
Phim Ngoạ hổ tàng long năm 2000 của Lý An chuyển thể từ truyện của Vương Độ Lư, một trong "Bắc phái ngũ đại gia" thời Dân quốc. Truyện là một phần trong chuỗi Hạc – Thiết của ông.
Võ hiệp cũ khác tân phái thế nào?
Võ hiệp cũ thường có hiệp khách phục vụ thanh quan, yếu tố thần tiên, phi kiếm và lối chương hồi. Tân phái từ thập niên 1950 bỏ bớt thần quái, viết văn hiện đại, gắn với lịch sử và đặt hiệp khách đứng ngoài hoặc đối lập với triều đình.
