Truyền kỳ đời Đường là những truyện ngắn bằng văn ngôn viết vào thế kỷ 8–9, và nhóm truyện về hiệp khách trong đó — Nhiếp Ẩn Nương, Hồng Tuyến, Côn Lôn nô, Cầu Nhiêm khách — là bước nhảy từ hiệp trong sử sang hiệp trong tiểu thuyết. Lần đầu tiên, người hiệp có kiếm thuật kỳ ảo, có thầy dạy bí mật, có phép đi đêm ngàn dặm. Nhiều yếu tố của truyện kiếm hiệp hiện đại, từ nữ hiệp đến khinh công, bắt nguồn từ đây.
Truyền kỳ là gì và vì sao có nhiều truyện hiệp
"Truyền kỳ" nghĩa là ghi lại chuyện lạ. Cái tên thể loại lấy từ tập truyện Truyền kỳ của Bùi Hình, viết cuối đời Đường. Khác với "chí quái" đời Lục Triều (ghi chép ngắn về ma quỷ), truyền kỳ có cốt truyện, nhân vật, lời văn trau chuốt; Lỗ Tấn trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược coi đây là lúc người Trung Hoa bắt đầu "cố ý viết tiểu thuyết".
Truyện hiệp nở rộ vào nửa sau đời Đường vì một bối cảnh có thật: sau loạn An Sử (755–763), triều đình suy yếu, các tiết độ sứ ở Hà Bắc, Hà Nam nắm quân riêng, cha truyền con nối, đánh nhau và ám hại lẫn nhau. Sử sách ghi các vụ thích khách có thật, nổi tiếng nhất là năm 815, tể tướng Vũ Nguyên Hành bị ám sát giữa phố Trường An trên đường vào chầu, được cho là do người của phiên trấn sai. Không khí ấy làm nảy sinh hình tượng kiếm khách ẩn mình trong phủ các tiết độ sứ.
Bốn truyện hiệp tiêu biểu
| Truyện | Tác giả (theo truyền thống) | Nhân vật hiệp | Năng lực |
|---|---|---|---|
| Nhiếp Ẩn Nương | Bùi Hình, tập Truyền kỳ | Con gái tướng Nhiếp Phong | Kiếm thuật học từ ni cô, đi mây, hoá thân |
| Côn Lôn nô | Bùi Hình, tập Truyền kỳ | Người nô tên Ma Lặc | Vượt tường cao, cõng người bay qua mái |
| Hồng Tuyến | Viên Giao, tập Cam Trạch dao | Tì nữ của tiết độ sứ Tiết Tung | Một đêm đi về mấy trăm dặm |
| Cầu Nhiêm khách truyện | Thường ghi là Đỗ Quang Đình, còn tranh luận | Lý Tĩnh, Hồng Phất, Cầu Nhiêm khách | Khí độ, mưu lược hơn là phép lạ |
Nhiếp Ẩn Nương: nữ thích khách không giết người
Ẩn Nương là con gái Nhiếp Phong, đại tướng trấn Nguỵ Bác thời Đường Trinh Nguyên. Năm lên mười, cô bị một ni cô đến xin ăn bắt đi. Năm năm sau ni cô đưa cô về, nói đã dạy xong. Cô kể lại: ở trong hang đá, được cho uống thuốc, tập leo vách đá, bắt khỉ vượn, rồi chim ưng; về sau được giao giết người ban ngày ngay giữa chợ mà không ai thấy. Có lần cô về muộn vì thấy kẻ đáng giết đang bế con nhỏ, không nỡ ra tay; ni cô trách rằng lần sau gặp vậy thì giết người nó yêu trước. Chi tiết này cho thấy sự lạnh lùng của "sư môn" và mầm lương tri của nhân vật.
Về nhà, cô tự chọn chồng là một chàng trai làm nghề mài gương. Chủ soái Nguỵ Bác sai cô đi giết Lưu Xương Duệ, tiết độ sứ Trần Hứa. Lưu biết trước, ra tận nơi đón tiếp. Cảm phục người hiểu mình, Ẩn Nương quay sang theo Lưu. Nguỵ Bác sai tiếp Tinh Tinh Nhi rồi Không Không Nhi đến giết; Ẩn Nương bảo Lưu đeo ngọc Vu Điền quanh cổ, đêm ấy nghe tiếng kêu trên ngọc — Không Không Nhi đánh một nhát không trúng, đã đi xa nghìn dặm, vì tự trọng không đánh lần hai.
Nhiếp Phong, Lưu Xương Duệ là người có thật trong sử Đường; còn Ẩn Nương và mọi phép lạ là văn chương. Năm 2015, đạo diễn Hầu Hiếu Hiền dựng phim Thích khách Nhiếp Ẩn Nương với Thư Kỳ, giành giải Đạo diễn xuất sắc ở Cannes; phim đổi cốt truyện khá nhiều so với nguyên tác.
Hồng Tuyến: lấy hộp vàng đầu giường để ngăn chiến tranh
Tiết Tung, tiết độ sứ Lộ Châu, và Điền Thừa Tự, tiết độ sứ Nguỵ Bác, là hai nhân vật có thật thời Đường Đại Tông, lại là thông gia. Điền Thừa Tự nuôi ba nghìn võ sĩ, định thôn tính đất của Tiết Tung. Tiết Tung lo lắng không ngủ được.
Tì nữ Hồng Tuyến, giỏi đàn và chữ, xin đi một chuyến. Trong một đêm, nàng đi về mấy trăm dặm, vào tận phòng ngủ Điền Thừa Tự, lấy chiếc hộp vàng đựng giấy ghi ngày sinh tháng đẻ cùng thần hộ mệnh để ở đầu giường, rồi trở về trước sáng. Tiết Tung sai sứ mang hộp trả lại, kèm thư nói đêm qua có khách từ Nguỵ Bác đến, lấy được vật ở đầu giường, không dám giữ. Điền Thừa Tự kinh hãi, hiểu rằng đối phương có thể lấy đầu mình bất cứ lúc nào, bèn sai sứ tạ lỗi, bỏ ý xâm lấn.
Đây là kiểu hiệp rất đặc biệt: dùng tài để răn chứ không để giết, cứu hai trấn khỏi binh lửa. Cuối truyện, Hồng Tuyến từ biệt ra đi, kể tiền kiếp mình từng là thầy thuốc chữa nhầm làm chết người nên đầu thai làm nữ tì — màu sắc Phật giáo nhân quả rõ rệt.
Côn Lôn nô: người nô lệ là anh hùng
Thôi sinh, con nhà quan, đến thăm một vị quan nhất phẩm, gặp một kỹ nữ mặc áo đỏ trong phủ, nàng ra hiệu bằng tay mà chàng không hiểu. Người nô của nhà là Ma Lặc, gốc "Côn Lôn" — đời Đường dùng chữ này gọi người da sẫm đến từ phương Nam hoặc vùng biển Nam — giải được ám hiệu. Ma Lặc giết con chó dữ canh phủ, cõng Thôi sinh vượt tường vào gặp nàng, rồi cõng cả hai bay qua mười lớp tường ra ngoài.
Hai năm sau chuyện lộ, vị quan sai năm mươi giáp sĩ vây bắt Ma Lặc. Ông cầm chủy thủ bay qua tường cao như chim, tên bắn như mưa không trúng, chớp mắt đã biến mất. Hơn mười năm sau, có người nhà họ Thôi thấy ông bán thuốc ở chợ Lạc Dương, dung mạo vẫn như xưa.
Truyện đáng chú ý vì người hiệp ở vị trí thấp nhất xã hội, còn kẻ quyền thế lại là bên bị qua mặt. Đây là mô hình "người vô danh có tài lớn" mà tiểu thuyết đời sau dùng đi dùng lại.
Cầu Nhiêm khách và phong trần tam hiệp
Cầu Nhiêm khách truyện kể cuối đời Tuỳ, Lý Tĩnh — sau là danh tướng nhà Đường có thật — đến yết kiến Dương Tố. Cô gái cầm phất trần đỏ (Hồng Phất) trong phủ Dương Tố đêm ấy tìm đến xin theo Lý Tĩnh. Trên đường, họ gặp một người râu quai nón xoăn, khí độ lạ thường. Ba người kết nghĩa, sau này được gọi là "phong trần tam hiệp".
Cầu Nhiêm khách vốn có chí tranh thiên hạ, nhưng khi gặp Lý Thế Dân, ông thấy thiên mệnh đã thuộc về người khác, bèn đem hết của cải giao cho Lý Tĩnh giúp nhà Đường, rồi ra biển lập nghiệp ở phương khác. Truyện hầu như không có võ công kỳ ảo; cái hiệp ở đây là con mắt nhìn người và sự biết dừng lại. Truyện cũng mang rõ ý tuyên truyền thiên mệnh nhà Đường, nên nhiều học giả cho rằng nó được viết vào cuối Đường hoặc đầu Ngũ Đại.
Truyền kỳ đi vào kiếm hiệp hiện đại thế nào
- Thái bình quảng ký (biên năm 978 đời Tống) gom phần lớn các truyện này vào mục "Hào hiệp", nhờ vậy chúng còn đến nay.
- Nữ hiệp: Ẩn Nương, Hồng Tuyến, Hồng Phất là tổ mẫu của các nữ hiệp trong tiểu thuyết, cho thấy ngay từ đời Đường, hiệp không chỉ là đàn ông.
- Sư phụ bí ẩn và học nghệ trong hang: mô típ bị bắt đi học võ nhiều năm rồi trở về có từ truyện Ẩn Nương.
- Khinh công: các nhân vật bay qua tường, đi nghìn dặm một đêm là tiền thân trực tiếp của khinh công trong tiểu thuyết; đây hoàn toàn là hư cấu.
- Kim Dung có bài viết riêng bàn về Cầu Nhiêm khách truyện, coi đó là truyện võ hiệp sớm và hay; Lương Vũ Sinh, Cổ Long cũng hay mượn tên Không Không Nhi, Tinh Tinh Nhi.
Góc nhìn hôm nay: đọc truyền kỳ ở đâu
- Các truyện này đều rất ngắn, vài trăm đến hơn một nghìn chữ Hán; có trong nhiều tuyển tập truyền kỳ Đường đã dịch sang tiếng Việt.
- Đọc Nhiếp Ẩn Nương trước rồi xem phim của Hầu Hiếu Hiền để thấy đạo diễn giữ gì, bỏ gì.
- Đọc kèm bối cảnh phiên trấn thời Trung Đường (sau năm 763) để hiểu vì sao truyện nào cũng có tiết độ sứ.
- Nhớ ranh giới: tên tướng và tên trấn là thật, còn phép thuật, kiếm bay, đi mây là tưởng tượng của người viết.
Câu hỏi thường gặp
Nhiếp Ẩn Nương là ai?
Nhiếp Ẩn Nương là nhân vật chính trong một truyện truyền kỳ của Bùi Hình đời Đường, con gái tướng Nhiếp Phong ở trấn Nguỵ Bác, được ni cô dạy kiếm thuật. Cô là nhân vật hư cấu, dù cha cô và các tiết độ sứ trong truyện là người có thật.
Truyền kỳ đời Đường là gì?
Truyền kỳ là thể truyện ngắn văn ngôn phát triển mạnh đời Đường, có cốt truyện và nhân vật rõ ràng, khác với lối ghi chép chí quái trước đó. Tên thể loại lấy từ tập Truyền kỳ của Bùi Hình.
Hồng Tuyến đạo hạp là chuyện gì?
Hồng Tuyến là tì nữ của tiết độ sứ Tiết Tung, một đêm lẻn vào phòng Điền Thừa Tự lấy hộp vàng ở đầu giường. Nhờ trả lại chiếc hộp kèm lời nhắn, Tiết Tung khiến Điền Thừa Tự sợ hãi bỏ ý xâm lấn, tránh được chiến tranh.
Phong trần tam hiệp là những ai?
Đó là Lý Tĩnh, Hồng Phất và Cầu Nhiêm khách trong Cầu Nhiêm khách truyện. Lý Tĩnh là danh tướng có thật đầu Đường, còn Hồng Phất và Cầu Nhiêm khách là nhân vật văn chương.
Côn Lôn nô nghĩa là gì?
Côn Lôn nô là người nô có gốc "Côn Lôn", cách người đời Đường gọi người da sẫm từ phương Nam hay vùng biển Nam. Trong truyện của Bùi Hình, người nô Ma Lặc có tài vượt tường bay qua mái, giúp chủ cứu người con gái bị giam trong phủ quan.
