Tình yêu trong truyện kiếm hiệp thường đi theo hai giọng: si tình (yêu đến mức bất chấp lễ giáo, thời gian, sống chết) và bi tình (yêu mà không trọn vì thù nhà, chính tà, hiểu lầm). Dương Quá chờ Tiểu Long Nữ mười sáu năm là đỉnh của si tình; Kiều Phong lỡ tay giết A Châu là đỉnh của bi tình. Câu thơ "Hỏi thế gian tình là chi, mà khiến người ta lấy cái chết để hẹn thề" mà Lý Mạc Sầu hay ngâm đã thành câu thơ tình quen thuộc nhất của cả thể loại.
Câu thơ của Nguyên Hiếu Vấn: "vấn thế gian tình thị hà vật"
Trong Thần điêu hiệp lữ, Lý Mạc Sầu — "Xích luyện tiên tử", một nữ ma đầu bị tình phụ — nhiều lần cất giọng ngâm câu "vấn thế gian tình thị hà vật, trực giáo sinh tử tương hứa". Nhiều người tưởng đây là câu của Kim Dung, nhưng thật ra nó là câu mở đầu bài từ Mô ngư nhi – Nhạn khâu từ của Nguyên Hiếu Vấn (1190–1257), nhà thơ đời Kim.
Bài từ có hoàn cảnh thật: chàng trai trẻ Nguyên Hiếu Vấn trên đường đi thi gặp người bắt chim kể rằng đã giết một con nhạn, con nhạn kia bay lượn kêu thương rồi lao xuống đất chết theo. Nhà thơ mua cả hai con, chôn bên bờ sông, đắp mộ gọi là "nhạn khâu" (gò nhạn) và viết bài từ. Kim Dung đặt câu thơ ấy vào miệng Lý Mạc Sầu, và cho bà chết trong biển lửa ở Tuyệt Tình cốc khi vẫn ngâm nó. Câu thơ về đôi nhạn chung thuỷ trở thành tiếng than của một người vì tình mà hoá ác.
Si tình: Dương Quá và Tiểu Long Nữ
Mối tình của Dương Quá và Tiểu Long Nữ là trục chính của Thần điêu hiệp lữ. Họ là thầy trò — Tiểu Long Nữ là sư phụ của Dương Quá ở Cổ Mộ phái. Theo lễ giáo đời Tống, thầy trò yêu nhau là trái đạo, nên cả võ lâm phản đối, Quách Tĩnh cũng giận dữ ngăn cản.
Hai người chịu chia cắt nhiều lần. Lần dài nhất, Tiểu Long Nữ trúng độc nặng, không muốn Dương Quá vì mình mà bỏ việc giải độc của chính anh, nên khắc lời hẹn mười sáu năm sau gặp lại rồi biến mất. Dương Quá chờ đủ mười sáu năm, đến hẹn không thấy người thì nhảy xuống vực, và tìm thấy nàng dưới đáy. Si tình ở đây có hai nghĩa: chung thuỷ đến cùng, và dám đi ngược lễ giáo của thời mình.
Điều đáng để ý: Kim Dung đặt mối tình "trái lễ" này vào đúng cuốn truyện có câu nói nổi tiếng nhất về trách nhiệm với nước của Quách Tĩnh. Hai giá trị — tình riêng và nghĩa lớn — được để cạnh nhau, và Dương Quá cuối cùng giữ được cả hai.
Bi tình: Kiều Phong và A Châu
Trong Thiên long bát bộ, A Châu là cô hầu nhà Mộ Dung, giỏi cải trang, đem lòng yêu Kiều Phong khi cả thiên hạ quay lưng với anh. Họ hẹn nhau ra ngoài quan ải chăn dê, sống đời bình thường. Nhưng Kiều Phong bị lừa tin Đoàn Chính Thuần là kẻ thù. A Châu biết đó là cha ruột mình, cải trang thành ông để nhận thay một chưởng, và chết trong tay Kiều Phong.
Đây là bi tình kiểu cổ điển: không có kẻ phản bội, không ai hết yêu, chỉ có số phận và thù hận chen vào giữa. Sau cái chết ấy, Kiều Phong không yêu ai nữa; A Tử, em gái A Châu, theo đuổi anh đến cùng nhưng không được đáp lại.
Những kiểu tình khác trong kiếm hiệp
| Kiểu | Cặp tiêu biểu | Truyện | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Chính tà yêu nhau | Lệnh Hồ Xung – Nhậm Doanh Doanh | Tiếu ngạo giang hồ | Đệ tử Hoa Sơn yêu con gái giáo chủ Nhật Nguyệt thần giáo; tình yêu vượt qua ranh giới phe phái |
| Hai phe đối địch | Trương Vô Kỵ – Triệu Mẫn | Ỷ thiên đồ long ký | Giáo chủ Minh giáo và quận chúa nhà Nguyên; Triệu Mẫn bỏ cả thân phận để theo người mình yêu |
| Yêu một hình bóng | Đoàn Dự – Vương Ngữ Yên | Thiên long bát bộ | Kết thúc khác nhau giữa các bản sửa (xem dưới) |
| Yêu không đáp lại | Du Thản Chi – A Tử | Thiên long bát bộ | Si mê đến mức đánh mất bản thân |
| Nhường người yêu | Lý Tầm Hoan – Lâm Thi Âm | Đa tình kiếm khách vô tình kiếm (Cổ Long) | Nhường người yêu cho ân nhân, rồi ân hận suốt đời |
| Tình giản dị bền lâu | Quách Tĩnh – Hoàng Dung | Anh hùng xạ điêu | Một người thật thà, một người lanh lợi; cùng giữ thành đến chết |
Lệnh Hồ Xung, Nhạc Linh San và Nhậm Doanh Doanh
Lệnh Hồ Xung yêu tiểu sư muội Nhạc Linh San từ nhỏ, nhưng nàng lại chọn Lâm Bình Chi. Mối tình đầu đơn phương ấy làm anh đau rất lâu. Nhậm Doanh Doanh, con gái giáo chủ Nhật Nguyệt thần giáo — phe mà chính phái gọi là "ma giáo" — yêu anh và cứu anh nhiều lần. Truyện kết bằng việc hai người hợp tấu khúc Tiếu ngạo giang hồ. Kim Dung đặt tình yêu như một thứ tự do khỏi chính tà: người tự do nhất truyện yêu người bị coi là "tà".
Đoàn Dự và các bản sửa
Đoàn Dự si mê Vương Ngữ Yên vì nàng giống pho tượng "thần tiên tỷ tỷ" anh từng gặp trong động ngọc. Ở các bản trước, hai người nên duyên. Trong bản tân tu (sửa lần cuối, đầu thập niên 2000), Kim Dung đổi kết: Đoàn Dự nhận ra mình chỉ yêu một hình bóng, còn Vương Ngữ Yên quay về với Mộ Dung Phục. Lần sửa này gây tranh cãi lớn trong độc giả, nhưng cho thấy tác giả về già nghĩ lại về si tình: yêu một ảo ảnh không phải là yêu một con người.
Cổ Long: tình yêu như vết thương
Cổ Long viết tình yêu khác Kim Dung. Nhân vật của ông yêu ít lời, nhiều cô đơn. Lý Tầm Hoan trong Đa tình kiếm khách vô tình kiếm nhường người yêu Lâm Thi Âm cho người bạn đã cứu mạng mình là Long Tiêu Vân, rồi sống trong rượu và nỗi day dứt. Cái "nghĩa" với bạn thắng cái "tình", nhưng không ai hạnh phúc — kể cả người được nhường. Cổ Long dường như muốn nói rằng hy sinh tình yêu vì nghĩa khí không phải lúc nào cũng cao thượng như người hy sinh tưởng.
Tình hoa và Tuyệt Tình cốc: hình ảnh ẩn dụ
Trong Thần điêu hiệp lữ, Tuyệt Tình cốc có loài "tình hoa" đẹp, quả có vị ngọt lẫn chua đắng, gai có độc; người trúng độc hễ khởi lòng tưởng nhớ người yêu là đau đớn. Đây là ẩn dụ trực tiếp của Kim Dung: tình yêu đẹp, ngọt lúc đầu, đắng về sau, và càng nghĩ càng đau. Loài hoa này hoàn toàn hư cấu, không phải cây có thật.
Góc nhìn hôm nay
Tình yêu trong kiếm hiệp có những điều không nên bắt chước: si mê đến đánh mất mình như Du Thản Chi, hay vì tình mà hại người như Lý Mạc Sầu. Nhưng cũng có những điều đáng giữ: chung thuỷ qua thử thách, tôn trọng lựa chọn của người mình yêu, không để định kiến phe phái chen vào. Đọc lại với con mắt hôm nay, người đọc trẻ có thể thấy Kim Dung đã viết về cả những mối quan hệ lành mạnh lẫn độc hại, rất lâu trước khi những khái niệm này phổ biến.
Muốn đọc thêm, nên tìm bài từ Mô ngư nhi của Nguyên Hiếu Vấn bản đầy đủ có chú giải, rồi đọc lại Thần điêu hiệp lữ để thấy câu thơ vang lên ở đâu. So sánh kết thúc của Đoàn Dự giữa các bản dịch cũ và bản dịch theo bản tân tu cũng là cách hay để thấy tác giả thay đổi suy nghĩ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
"Hỏi thế gian tình là gì" là thơ của ai?
Câu "vấn thế gian tình thị hà vật, trực giáo sinh tử tương hứa" là của Nguyên Hiếu Vấn, nhà thơ đời Kim, trong bài từ Mô ngư nhi – Nhạn khâu từ. Bài viết về đôi chim nhạn, một con bị bắt chết thì con kia lao xuống chết theo. Kim Dung đưa câu thơ vào Thần điêu hiệp lữ qua lời ngâm của Lý Mạc Sầu.
Dương Quá chờ Tiểu Long Nữ bao nhiêu năm?
Dương Quá chờ mười sáu năm theo lời hẹn Tiểu Long Nữ khắc lại trước khi biến mất. Đến hẹn không thấy nàng, anh nhảy xuống vực và tìm thấy nàng sống ở dưới đáy. Đây là đoạn nổi tiếng nhất về si tình trong Thần điêu hiệp lữ.
Vì sao A Châu chết?
Kiều Phong bị lừa tin Đoàn Chính Thuần là kẻ thù giết cha mẹ mình. A Châu biết Đoàn Chính Thuần là cha ruột của nàng, nên cải trang thành ông để nhận thay đòn của Kiều Phong. Nàng chết trong tay người mình yêu, một trong những cảnh bi thương nhất của Thiên long bát bộ.
Đoàn Dự cuối cùng có lấy Vương Ngữ Yên không?
Tuỳ bản. Ở các bản trước, Đoàn Dự và Vương Ngữ Yên nên duyên. Trong bản tân tu Kim Dung sửa đầu thập niên 2000, Đoàn Dự nhận ra mình chỉ si mê một hình bóng, còn Vương Ngữ Yên quay về với Mộ Dung Phục. Bản dịch tiếng Việt cũ thường theo kết thúc trước.
Tình hoa trong Thần điêu hiệp lữ có thật không?
Không, tình hoa là loài cây hư cấu ở Tuyệt Tình cốc. Kim Dung dùng nó làm ẩn dụ: hoa đẹp, quả lúc ngọt lúc đắng, người trúng độc hễ nhớ người yêu là đau. Không nên tìm loài cây này ngoài đời.
