Trong truyện kiếm hiệp, quan hệ thầy trò nặng ngang quan hệ cha con: "một ngày làm thầy, suốt đời làm cha". Nhưng các truyện hay nhất không chỉ ca ngợi tôn sư trọng đạo; chúng còn hỏi điều gì xảy ra khi thầy sai, khi trò giỏi hơn thầy, khi thầy trò yêu nhau. Quách Tĩnh và Giang Nam thất quái, Lệnh Hồ Xung và Nhạc Bất Quần, Dương Quá và Tiểu Long Nữ là ba câu trả lời khác nhau cho cùng một câu hỏi: người thầy đúng nghĩa là ai.
Gốc đạo lý: Hàn Dũ và câu "nhất nhật vi sư"
Bài Sư thuyết của Hàn Dũ (đời Đường) có câu được trích nhiều nhất về nghề thầy: người thầy là người truyền đạo, dạy nghề, giải điều nghi hoặc. Hàn Dũ còn nói một ý ít người nhớ: trò không nhất thiết kém thầy, thầy không nhất thiết giỏi hơn trò; ai hiểu đạo trước thì là thầy. Tức là trong Nho học, cái được tôn là "đạo", không phải cá nhân người thầy.
Câu "nhất nhật vi sư, chung thân vi phụ" (một ngày làm thầy, suốt đời làm cha) là tục ngữ phổ biến, khó truy được tác giả. Trong tiếng Việt có câu tương tự "không thầy đố mày làm nên" và lệ "mồng một tết cha, mồng ba tết thầy". Kiếm hiệp đẩy đạo lý này lên mức cao nhất, vì trong thế giới đó, người thầy không chỉ dạy chữ mà truyền cả thứ võ công quyết định sống chết.
Ba vai của người thầy trong kiếm hiệp
| Vai | Nghĩa theo Hàn Dũ | Ví dụ trong truyện |
|---|---|---|
| Truyền đạo | Dạy cách làm người | Quách Tĩnh dạy Dương Quá về "vì nước vì dân"; Trương Tam Phong với các đệ tử Võ Đang |
| Dạy nghề | Dạy kỹ năng, võ công | Hồng Thất Công truyền Hàng long thập bát chưởng cho Quách Tĩnh |
| Giải nghi hoặc | Mở nút khi trò bế tắc | Phong Thanh Dương mở mắt cho Lệnh Hồ Xung về "vô chiêu" |
Điều thú vị là trong truyện hay, ba vai này thường do những người khác nhau đảm nhận. Người dạy võ chưa chắc là người dạy làm người.
Quách Tĩnh và Giang Nam thất quái: thầy không giỏi nhưng hết lòng
Trong Anh hùng xạ điêu, bảy người gọi là Giang Nam thất quái đánh cuộc với đạo sĩ Khâu Xứ Cơ: mỗi bên tìm và dạy một đứa trẻ, mười tám năm sau cho hai đứa tỷ thí. Bảy người lặn lội sang tận Mông Cổ, tìm được Quách Tĩnh và dạy cậu suốt nhiều năm. Cậu học chậm, họ nhiều lần nản, nhưng không bỏ.
Võ công của thất quái không thuộc hàng đỉnh, Quách Tĩnh về sau vượt xa các thầy nhờ Hồng Thất Công, Chu Bá Thông, Cửu Âm chân kinh. Nhưng anh không bao giờ quên ơn họ. Đó là hình mẫu "tôn sư" trọn vẹn: tôn người thầy vì tấm lòng, không vì võ công. Kim Dung cũng cho thấy giới hạn của thất quái: họ nóng nảy, có lúc nghi oan người khác (như nghi Hoàng Dược Sư sát hại huynh đệ mình). Thầy tốt vẫn là người có lỗi.
Hồng Thất Công: người thầy đi ngang qua đời trò
Hồng Thất Công, bang chủ Cái Bang, "Bắc Cái" trong Thiên hạ ngũ tuyệt, ban đầu dạy Quách Tĩnh vài chưởng vì mê các món ăn Hoàng Dung nấu. Ông nhận Hoàng Dung làm đệ tử và về sau truyền chức bang chủ cho nàng. Kiểu thầy này rất đời: không lễ nghi, không kỳ vọng, dạy vì quý người, rồi đi. Nhưng chính kiểu thầy ấy để lại dấu ấn lớn. Người đọc nhớ Hồng Thất Công vì tính cách phóng khoáng và vì những bài học ông truyền ngoài võ công: thẳng thắn, ghét kẻ gian, coi trọng người nghèo.
Nhạc Bất Quần: khi người thầy là nguỵ quân tử
Tiếu ngạo giang hồ đặt câu hỏi khó nhất. Nhạc Bất Quần, chưởng môn phái Hoa Sơn, biệt hiệu "Quân tử kiếm", nuôi Lệnh Hồ Xung từ nhỏ như con. Nhưng càng về sau, người đọc càng thấy ông là kẻ đạo đức giả: tham vọng làm minh chủ, lén chiếm kiếm phổ, đổ tội cho học trò, đuổi Lệnh Hồ Xung ra khỏi sư môn.
Điều đáng nói là phản ứng của Lệnh Hồ Xung. Bị thầy đối xử bất công, anh vẫn không oán, không trả đũa, vẫn nhớ ơn nuôi dưỡng. Có người đọc thấy anh ngây thơ, có người thấy đó là cái đẹp của chữ "ân": ơn nuôi dạy là thật, dù người nuôi dạy về sau thay đổi. Kim Dung không bắt người đọc chọn; ông chỉ cho thấy tôn sư không có nghĩa là mù quáng theo thầy — Lệnh Hồ Xung không làm theo những việc sai của Nhạc Bất Quần, dù vẫn kính ông.
Tên Nhạc Bất Quần về sau thành cách gọi quen thuộc cho kẻ "nguỵ quân tử" trong cả tiếng Hoa lẫn tiếng Việt.
Dương Quá và Tiểu Long Nữ: khi lễ thầy trò chạm vào tình yêu
Trong Thần điêu hiệp lữ, Tiểu Long Nữ là sư phụ của Dương Quá. Khi họ yêu nhau, cả võ lâm coi đó là loạn luân lễ. Quách Tĩnh, người luôn mực thước, phản đối kịch liệt. Kim Dung cố ý chọn mối quan hệ thầy trò chứ không phải bất kỳ cặp nào khác, để thử xem lễ giáo cứng đến đâu. Ông đứng về phía hai người: lễ là để giữ người cho tử tế, không phải để ngăn hai người tử tế được sống với nhau.
Đây là một chỗ Kim Dung phê phán khá thẳng thắn quan niệm Tống Nho về trật tự thầy trò. Người đọc ngày nay có thể thấy câu chuyện ở một góc khác: cả hai đều đã trưởng thành, và ranh giới thầy trò trong trường học hiện đại là chuyện nghiêm túc cần tôn trọng.
Khi trò vượt thầy, khi trò phản thầy
Kiếm hiệp có nhiều cặp thầy trò mà trò đi theo hai hướng ngược nhau:
- Trò vượt thầy mà vẫn kính thầy: Quách Tĩnh với thất quái; Trương Vô Kỵ võ công vượt xa các sư bá, sư thúc Võ Đang nhưng vẫn giữ lễ của bậc con cháu.
- Trò phản thầy: Đinh Xuân Thu trong Thiên long bát bộ hại sư phụ Vô Nhai Tử để chiếm môn phái; Thành Côn trong Ỷ thiên hại chính gia đình đồ đệ Tạ Tốn. Kim Dung cho những kẻ phản thầy là ác nhân nặng nhất truyện.
- Thầy truyền hết cho trò rồi đi: Vô Nhai Tử dồn toàn bộ công lực mấy chục năm cho Hư Trúc; Phong Thanh Dương dạy xong kiếm pháp thì không muốn ai nhắc đến mình. Đây là hình ảnh người thầy không giữ gì cho riêng mình.
Thầy trò trong sử: chuyện có thật để đối chiếu
Đạo thầy trò trong kiếm hiệp có nền từ sử thật. Luận ngữ ghi lại quan hệ của Khổng Tử với học trò: ông khóc thương Nhan Hồi khi người trò giỏi nhất mất sớm, và cũng không ngại mắng Tử Lộ. Ở Việt Nam, Chu Văn An đời Trần là hình mẫu người thầy được kính trọng, gắn với chuyện dâng sớ xin chém bảy tên nịnh thần (Thất trảm sớ) rồi về quê dạy học khi vua không nghe. Ông được thờ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội. Đây là người thầy dạy bằng chính cách sống — đúng ý "truyền đạo" của Hàn Dũ.
Góc nhìn hôm nay
Kiếm hiệp gợi ba điều dùng được khi đi học, đi làm: nhớ ơn người dạy mình, kể cả khi mình đã giỏi hơn họ; kính thầy không có nghĩa là làm theo cái sai của thầy; và người thầy giỏi nhất là người muốn trò vượt mình. Phụ huynh cũng có thể lấy chuyện Giang Nam thất quái để nói với con: một người dạy kiên nhẫn với trò học chậm đáng quý hơn nhiều người dạy giỏi mà bỏ cuộc.
Muốn đọc thêm, nên tìm bài Sư thuyết của Hàn Dũ (ngắn, có trong nhiều tuyển tập văn cổ), đọc lại các chương đầu Anh hùng xạ điêu về thất quái ở Mông Cổ, và nếu ở Hà Nội thì ghé Văn Miếu – Quốc Tử Giám xem nơi thờ Chu Văn An.
Câu hỏi thường gặp
"Nhất nhật vi sư, chung thân vi phụ" nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là một ngày làm thầy thì suốt đời được kính như cha. Đây là tục ngữ phổ biến trong văn hoá Hán, khó xác định tác giả cụ thể. Truyện kiếm hiệp đẩy đạo lý này lên rất cao vì thầy truyền cả võ công lẫn cách làm người.
Giang Nam thất quái là ai?
Giang Nam thất quái là bảy người thầy đầu tiên của Quách Tĩnh trong Anh hùng xạ điêu. Họ đánh cuộc với Khâu Xứ Cơ, sang tận Mông Cổ tìm Quách Tĩnh và dạy cậu nhiều năm để mười tám năm sau tỷ thí. Võ công họ không cao bằng các thầy sau của Quách Tĩnh, nhưng anh luôn nhớ ơn họ.
Vì sao Nhạc Bất Quần bị gọi là nguỵ quân tử?
Nhạc Bất Quần trong Tiếu ngạo giang hồ có biệt hiệu Quân tử kiếm, bề ngoài đạo mạo nhưng thực chất tham vọng, lén chiếm kiếm phổ và đổ tội cho học trò Lệnh Hồ Xung. Tên ông về sau thành cách gọi kẻ đạo đức giả. Lệnh Hồ Xung dù bị đuổi khỏi sư môn vẫn nhớ ơn nuôi dạy.
Vì sao Dương Quá yêu Tiểu Long Nữ bị phản đối?
Tiểu Long Nữ là sư phụ của Dương Quá. Theo lễ giáo đời Tống, thầy trò yêu nhau là trái đạo, nên võ lâm và cả Quách Tĩnh phản đối. Kim Dung dùng mối tình này để đặt câu hỏi về sự cứng nhắc của lễ giáo.
Ai phản sư phụ trong truyện Kim Dung?
Hai ví dụ rõ là Đinh Xuân Thu trong Thiên long bát bộ, kẻ hại sư phụ Vô Nhai Tử để chiếm môn phái, và Thành Côn trong Ỷ thiên đồ long ký, kẻ hại gia đình đồ đệ Tạ Tốn. Kim Dung thường dựng những kẻ phản bội quan hệ thầy trò thành ác nhân đáng ghét nhất truyện.
