Lộc Đỉnh ký: bộ truyện cuối của Kim Dung và nhân vật phản anh hùng

Lộc Đỉnh ký là bộ truyện dài cuối cùng của Kim Dung, đăng trên Minh Báo từ 1969 đến 1972. Nhân vật chính Vi Tiểu Bảo là cậu bé lớn lên trong kỹ viện ở Dương Châu, gần như không biết võ, không biết chữ, nói dối như cuội, tham tiền, nhát gan – nhưng lại thành bạn thân của hoàng đế Khang Hy và leo lên tước công. Kim Dung chọn một nhân vật phản anh hùng để khép lại sự nghiệp, và nhiều nhà phê bình coi đây là bộ chín nhất của ông.

Tên truyện: đuổi hươu và hỏi đỉnh

"Lộc" là con hươu, "đỉnh" là cái vạc ba chân. Cả hai đều là ẩn dụ cổ cho quyền lực thiên hạ:

• Trục lộc (đuổi hươu): Sử ký Tư Mã Thiên, phần Hoài Âm hầu liệt truyện, chép câu nổi tiếng "Tần thất kỳ lộc, thiên hạ cộng trục chi" – nhà Tần để mất con hươu, thiên hạ cùng đuổi theo. Con hươu là ngôi báu.
• Vấn đỉnh (hỏi đỉnh): Tả truyện chép Sở Trang vương hỏi sứ nhà Chu về độ nặng nhẹ của chín cái đỉnh – vật tượng trưng cho thiên mệnh. Hỏi đỉnh là để lộ ý muốn đoạt ngôi.

Ghép lại, "Lộc Đỉnh" là chuyện tranh giành thiên hạ. Ngay chương đầu, truyện có đoạn các nho sĩ bàn về chữ "trục lộc" và "vấn đỉnh", để người đọc nắm ý tên truyện. Trớ trêu là người được hưởng nhiều nhất từ cuộc tranh giành ấy lại là một kẻ chẳng tranh gì, chỉ khéo đứng đúng chỗ.

Mở đầu bằng một vụ án văn tự có thật

Lộc Đỉnh ký không mở bằng Vi Tiểu Bảo mà bằng vụ án Minh sử của Trang Đình Long – một văn tự ngục có thật đầu đời Khang Hy, khi một bộ sách sử về nhà Minh bị coi là phạm huý, kéo theo hàng loạt người bị xử. Nhà nho Lã Lưu Lương, Cố Viêm Võ, Hoàng Tông Hy là những trí thức có thật được đưa vào truyện. Trong số người liên luỵ có Tra Kế Tá, người cùng dòng họ với chính Kim Dung. Mở truyện như vậy, tác giả đặt ngay bối cảnh: đây là thời nhà Thanh củng cố quyền lực, và chữ nghĩa có thể giết người.

Vi Tiểu Bảo: đọc thế nào cho đúng

Vi Tiểu Bảo là con bà Vi Xuân Phương ở kỹ viện Lệ Xuân, không biết cha là ai. Cậu theo một hảo hán giang hồ lên Bắc Kinh, lọt vào hoàng cung, giả làm thái giám, kết bạn với cậu vua trẻ Khang Hy mà lúc đầu không biết đó là vua. Từ đó cậu đi khắp nơi: giúp Khang Hy bắt quyền thần Ngao Bái, làm đệ tử của Trần Cận Nam – tổng đà chủ Thiên Địa hội, tổ chức phản Thanh phục Minh – rồi lên núi Ngũ Đài, xuống Vân Nam, ra đảo Thần Long, sang tận nước Nga.

Cậu sống được nhờ ba thứ: miệng lưỡi, sự trung thành với bạn bè, và vận may. Cậu không giết người vô cớ, không bán đứng bạn, giữ chữ nghĩa giang hồ theo cách của mình. Nhưng cậu cũng hối lộ, ăn chặn, lừa đảo, và cưới bảy bà vợ bằng những cách chẳng đẹp đẽ gì.

Kim Dung viết trong hậu ký rằng nhiều người đọc phản đối vì Vi Tiểu Bảo "không có đạo đức", và ông trả lời: tiểu thuyết là để tả con người, không nhất thiết phải là sách dạy đạo đức. Vi Tiểu Bảo là kiểu người có thật, nhiều người có một phần Vi Tiểu Bảo trong mình. Đọc nhân vật này để soi, chứ không phải để học theo.

Khang Hy và những sự kiện có thật

Lộc Đỉnh ký bám lịch sử sát hơn bất kỳ bộ nào của Kim Dung. Các sự kiện lớn đều có thật, chỉ có Vi Tiểu Bảo là được chen vào:

Các nhân vật lịch sử như Khang Hy, Ngao Bái, Ngô Tam Quế, Trần Viên Viên, Thi Lang, Trịnh Khắc Sảng đều có thật. Trần Cận Nam được dựng dựa trên Trần Vĩnh Hoa, mưu sĩ có thật của họ Trịnh ở Đài Loan. Công chúa Kiến Ninh, A Kha (con gái Trần Viên Viên trong truyện), cùng mọi chuyện về Vi Tiểu Bảo ở Nga là hư cấu.

Khang Hy trong truyện là một vị vua thông minh, cần mẫn, thực tế, coi trọng dân sinh – hình ảnh khá gần với đánh giá của nhiều sử gia. Kim Dung để Vi Tiểu Bảo kẹt giữa hai lòng trung thành: một bên là người bạn hoàng đế, một bên là sư phụ và anh em Thiên Địa hội muốn lật đổ chính vị vua ấy. Mâu thuẫn này là trục kịch tính thật sự của truyện, quan trọng hơn mọi trận đánh.

Vì sao gọi là "phản anh hùng"

Mười bốn bộ trước, Kim Dung dựng những anh hùng mỗi người một kiểu: Quách Tĩnh trung nghĩa, Kiều Phong bi tráng, Lệnh Hồ Xung tự do. Lộc Đỉnh ký đặt một kẻ chẳng có phẩm chất anh hùng nào vào giữa thời đại lớn, và cho hắn thành công hơn tất cả.

• Võ công không còn quan trọng. Vi Tiểu Bảo chỉ học được vài miếng chạy trốn. Trong thế giới quyền lực của triều đình, kiếm pháp nhường chỗ cho quan hệ và lời nói.
• Chính nghĩa không thắng. Thiên Địa hội có lý tưởng, có người tốt, nhưng thua trước thực tế chính trị.
• Kết không có hậu, cũng không có bi. Vi Tiểu Bảo không chết, không vinh quang. Cậu đem vợ con lặng lẽ biến mất, tránh xa cả hoàng đế lẫn giang hồ.

Với người đọc quen kiếm hiệp, cảm giác đầu tiên thường là hẫng. Đọc lần hai, nhiều người nhận ra đây là cuộc tổng kết: Kim Dung tự nhìn lại thế giới ông dựng, thấy cái giang hồ anh hùng ấy vốn là ước mơ, còn đời thật thuộc về những người như Vi Tiểu Bảo.

Liên hệ với các bộ khác

Bích huyết kiếm (thời cuối Minh) là tiền truyện gián tiếp: Trường Bình công chúa A Cửu, người bị cha là vua Sùng Trinh chém đứt tay khi Bắc Kinh thất thủ năm 1644, xuất hiện lại trong Lộc Đỉnh ký với tên Cửu Nạn sư thái. Ngô Tam Quế, Lý Tự Thành có mặt ở cả hai bộ. Chuyện công chúa Trường Bình bị chém tay là có trong sử; việc bà thành cao thủ võ lâm là hư cấu.

Góc nhìn hôm nay

Lộc Đỉnh ký nên đọc sau cùng, đúng như thứ tự tác giả viết – cái thú của nó nằm ở chỗ đối chiếu với các bộ trước. Ai mê sử có thể đọc thêm về đời Khang Hy, về hiệp ước Nerchinsk – hiệp ước biên giới đầu tiên giữa nhà Thanh và một nước châu Âu – để thấy Kim Dung đã khéo dựng Vi Tiểu Bảo vào khe hở của sử sách ra sao. Dương Châu, quê Vi Tiểu Bảo, ngày nay là thành phố thuộc tỉnh Giang Tô, nổi tiếng với Sấu Tây Hồ; Ngũ Đài Sơn ở tỉnh Sơn Tây, nơi truyện để vua Thuận Trị đi tu, là một trong bốn danh sơn Phật giáo của Trung Quốc. Chuyện Thuận Trị xuất gia là truyền thuyết dân gian lưu truyền lâu đời, sử chính thống ghi ông mất năm 1661 vì bệnh đậu mùa.