Tiếu ngạo giang hồ: giang hồ như một xã hội thu nhỏ của quyền lực

Tiếu ngạo giang hồ là bộ truyện Kim Dung đăng trên Minh Báo từ 1967 đến 1969, kể về Lệnh Hồ Xung, đệ tử phái Hoa Sơn, và cuộc tranh giành ngôi bá chủ võ lâm giữa các môn phái. Điểm khiến nó khác mọi bộ khác: tác giả cố ý không gắn truyện vào triều đại nào. Giang hồ ở đây không phải phông nền cho lịch sử, mà chính là một xã hội thu nhỏ – có tổ chức, có bè phái, có tuyên truyền, có người leo lên bằng mọi giá – và nhân vật chính chỉ muốn được sống tự do ở ngoài cái xã hội ấy.

Cốt truyện trong vài dòng

Truyện mở bằng vụ thảm sát nhà họ Lâm ở Phúc Châu, chủ tiêu cục Phúc Uy, vì cuốn Tịch tà kiếm phổ mà nhiều phái thèm khát. Con trai sống sót là Lâm Bình Chi xin vào phái Hoa Sơn của Nhạc Bất Quần. Đại đệ tử Hoa Sơn là Lệnh Hồ Xung – thích rượu, phóng túng, trọng bạn bè – bị phạt lên núi sám hối, gặp sư thúc tổ ẩn cư Phong Thanh Dương và học Độc Cô cửu kiếm.

Từ đó chàng bị cuốn vào mọi phía: kết bạn với Điền Bá Quang mang tiếng dâm tặc, được Nhậm Doanh Doanh của Nhật Nguyệt thần giáo đem lòng yêu, giúp Nhậm Ngã Hành thoát ngục dưới đáy Tây Hồ, bị sư phụ đuổi khỏi môn phái, rồi lại làm chưởng môn phái Hằng Sơn – một phái toàn ni cô. Trong lúc đó, Tả Lãnh Thiền của phái Tung Sơn tìm cách gộp Ngũ Nhạc kiếm phái làm một, còn Nhậm Ngã Hành lấy lại ngôi giáo chủ từ tay Đông Phương Bất Bại.

Giang hồ như một xã hội: các "đảng phái" trong truyện

Kim Dung viết trong hậu ký rằng ông không định ám chỉ ai cụ thể; ông muốn tả những kiểu người lúc nào cũng có trong đời sống quyền lực của mọi thời – kẻ ham quyền, kẻ đạo đức giả, kẻ xu nịnh, và người ẩn dật. Vì thế ông không đặt truyện vào triều đại nào: những tính cách ấy không thuộc riêng thời nào.

Chi tiết đáng nhớ nhất về điều này là cách Nhật Nguyệt thần giáo vận hành. Giáo chúng phải hô những lời tung hô giáo chủ đến mức sáo rỗng, và chính Nhậm Ngã Hành – người từng bị Đông Phương Bất Bại phản – khi trở lại ngôi cũng dần say mê những lời tung hô ấy. Lệnh Hồ Xung đứng nhìn và thấy ngột ngạt. Kim Dung không cần giảng giải: người đọc tự thấy quyền lực thay đổi con người ra sao.

Nhạc Bất Quần: chữ "quân tử" đáng sợ nhất

Người đọc Việt Nam biết tên Nhạc Bất Quần ngay cả khi chưa đọc truyện, vì tên ông đã thành từ chỉ kẻ đạo đức giả. Ông là chưởng môn đứng đắn, nói năng nho nhã, luôn nhắc đệ tử giữ chính đạo. Sự thật dần lộ ra: ông nhắm vào Tịch tà kiếm phổ ngay từ đầu, dùng con gái và đệ tử làm quân cờ, và chịu trả cái giá ghê gớm nhất để luyện thứ kiếm pháp ấy. Ông nguy hiểm hơn Tả Lãnh Thiền chính vì không ai nghi ngờ ông.

Đối xứng với ông là những người bị chính phái coi là tà – Khúc Dương của Nhật Nguyệt thần giáo, Điền Bá Quang, Nhậm Doanh Doanh – nhưng hành xử nhiều lúc tử tế hơn. Kim Dung không đảo ngược hẳn chính tà; ông chỉ cho thấy cái nhãn "chính" hay "tà" không nói được gì về con người cụ thể.

Khúc nhạc "Tiếu ngạo giang hồ"

Tên truyện là tên một khúc nhạc trong truyện. Lưu Chính Phong, cao thủ phái Hành Sơn, và Khúc Dương, trưởng lão Nhật Nguyệt thần giáo, là đôi bạn tri âm: một người thổi tiêu, một người gảy cầm. Họ cùng soạn khúc "Tiếu ngạo giang hồ" – cười ngạo nghễ với giang hồ. Vì kết giao với "ma giáo", Lưu Chính Phong định rửa tay gác kiếm để rút khỏi võ lâm, nhưng phái Tung Sơn ép đến cùng. Hai người chết, để lại bản nhạc cho Lệnh Hồ Xung.

Ý của khúc nhạc chính là ý của cả bộ truyện: có những người chỉ muốn chơi nhạc, uống rượu, làm bạn với người hợp mình, mà giang hồ không cho phép. Ở cuối truyện, Lệnh Hồ Xung và Nhậm Doanh Doanh cùng tấu khúc nhạc ấy – điều Lưu Chính Phong và Khúc Dương không làm được.

Lệnh Hồ Xung: nhân vật ẩn sĩ của Kim Dung

Trong hậu ký, Kim Dung chia nhân vật đời sống quyền lực làm hai loại: người cầu quyền và người ẩn dật. Lệnh Hồ Xung thuộc loại sau. Chàng không phải người không có khả năng – Độc Cô cửu kiếm khiến chàng thành một trong những kiếm khách mạnh nhất – mà là người không thấy quyền lực có gì đáng giữ. Chàng làm chưởng môn Hằng Sơn chỉ vì lời hứa với người sắp chết, và từ bỏ ngay khi có thể.

Điều đó khiến Lệnh Hồ Xung khác Quách Tĩnh (người gánh trách nhiệm vì nước) và khác Trương Vô Kỵ (người rút lui vì yếu lòng). Chàng rút lui vì tự do là giá trị chàng chọn. Độc Cô cửu kiếm với triết lý "vô chiêu thắng hữu chiêu" cũng là ẩn dụ cho tính cách ấy: không bám vào khuôn, ứng biến theo đối phương.

Bối cảnh: không triều đại nhưng có địa danh thật

Dù không ghi triều đại, truyện có nhiều dấu hiệu khiến người đọc thường xếp nó vào khoảng thời Minh: cấu trúc giáo phái, các tiêu cục, cách quan lại xuất hiện. Đông Phương Bất Bại và Nhật Nguyệt thần giáo cũng thường được người đọc coi là hậu thân của Minh giáo trong Ỷ thiên đồ long ký, nhưng Kim Dung không xác nhận rõ.

Địa danh thì thật: Ngũ Nhạc là năm ngọn núi thiêng có thật – Thái Sơn (Sơn Đông), Hoa Sơn (Thiểm Tây), Hành Sơn (Hồ Nam), Hằng Sơn (Sơn Tây), Tung Sơn (Hà Nam). Phúc Châu, Lạc Dương, Hàng Châu với Tây Hồ, nơi có Mai trang của bốn vị trang chủ mê cầm kỳ thi hoạ, đều là nơi người đọc có thể đến. Còn Ngũ Nhạc kiếm phái, Hắc Mộc nhai, Tịch tà kiếm phổ, Quỳ hoa bảo điển là hư cấu.

Góc nhìn hôm nay

• Đọc như truyện về tổ chức. Bỏ võ công đi, Tiếu ngạo giang hồ vẫn đứng vững như một truyện về quyền lực trong tập thể: sáp nhập, thanh trừng, xây dựng hình ảnh, chọn phe. Nhiều người đọc lại khi đi làm mới thấy điều này.
• Để ý những nhân vật phụ. Bốn trang chủ Mai trang, nhóm "Đào cốc lục tiên" ngớ ngẩn, Nghi Lâm ngây thơ – mỗi người là một cách sống khác giữa giang hồ.
• Phân biệt truyện và phim. Đông Phương Bất Bại trong truyện xuất hiện rất ít; hình tượng nổi tiếng trên màn ảnh thập niên 1990 khác xa nguyên tác. Ai mới xem phim nên đọc truyện để thấy khác biệt.
• Đi Ngũ Nhạc. Năm ngọn núi vẫn là điểm hành hương và leo núi nổi tiếng; Hoa Sơn với lối đi vách đá là nơi gắn với Lệnh Hồ Xung nhiều nhất.