Xạ điêu tam bộ khúc: Anh hùng xạ điêu, Thần điêu hiệp lữ, Ỷ thiên

"Xạ điêu tam bộ khúc" là tên gọi chung cho ba bộ truyện nối nhau của Kim Dung: Anh hùng xạ điêu (đăng 1957–1959), Thần điêu hiệp lữ (1959–1961) và Ỷ thiên đồ long ký (1961–1963). Ba bộ trải dài khoảng một trăm rưỡi năm, từ lúc Thành Cát Tư Hãn thống nhất thảo nguyên đầu thế kỷ 13 đến khi nhà Nguyên sụp đổ năm 1368. Chúng nối với nhau bằng dòng máu nhân vật, môn phái, và hai món bảo vật nổi tiếng nhất của truyện chưởng: thanh Ỷ thiên kiếm và thanh Đồ long đao.

Ba bộ, ba thế hệ, ba giọng kể

Người đọc lần đầu hay bất ngờ vì ba nhân vật chính khác nhau đến vậy. Kim Dung không viết ba lần cùng một kiểu anh hùng. Quách Tĩnh là hình mẫu Nho gia, Dương Quá là kẻ nổi loạn chống lại khuôn phép, còn Trương Vô Kỵ là người có trong tay sức mạnh lớn nhất thiên hạ mà không biết dùng vào đâu. Đọc liền ba bộ giống như xem một người viết tự cãi lại chính mình.

Anh hùng xạ điêu: hai cái tên nhớ nỗi nhục Tĩnh Khang

Truyện mở ở thôn Ngưu Gia gần Lâm An (Hàng Châu), kinh đô Nam Tống. Hai người bạn Quách Khiếu Thiên và Dương Thiết Tâm được đạo sĩ Khâu Xứ Cơ phái Toàn Chân đặt tên cho hai đứa con sắp sinh: Quách Tĩnh và Dương Khang, ghép lại thành "Tĩnh Khang" – niên hiệu gắn với biến cố năm 1127 khi quân Kim bắt hai vua Tống Huy Tông, Tống Khâm Tông. Hai cái tên ấy là một lời nhắc: đừng quên nhục mất nước.

Rồi hai đứa trẻ lớn lên ở hai phía. Quách Tĩnh theo mẹ chạy lên thảo nguyên Mông Cổ, được Giang Nam thất quái dạy võ, thân với Đà Lôi, làm phò mã hụt của Thành Cát Tư Hãn. Dương Khang lớn lên trong phủ Triệu vương Hoàn Nhan Hồng Liệt của nước Kim, nhận giặc làm cha. Cả bộ truyện xoay quanh hai con đường ấy.

Chữ "xạ điêu" (bắn chim điêu) lấy từ đoạn Quách Tĩnh trổ tài bắn cung trên thảo nguyên. Cũng ở bộ này, Kim Dung dựng nên hệ thống mà cả hai bộ sau dùng lại: Thiên hạ ngũ tuyệt sau lần Hoa Sơn luận kiếm thứ nhất – Đông Tà Hoàng Dược Sư, Tây Độc Âu Dương Phong, Nam Đế Đoàn Trí Hưng, Bắc Cái Hồng Thất Công, Trung Thần Thông Vương Trùng Dương – và cuốn Cửu Âm chân kinh mà ai cũng muốn chiếm.

Đoạn cuối truyện để lại dấu ấn lâu dài: Quách Tĩnh đứng trước Thành Cát Tư Hãn già yếu, chất vấn ông rằng giết người chiếm đất như thế thì có đáng gọi là anh hùng không. Một chàng trai thật thà nói thẳng với người chinh phục lớn nhất thời ấy – đó là câu trả lời của Kim Dung cho chính câu hỏi ở tiêu đề.

Thần điêu hiệp lữ: cuộc tình bị cả giang hồ phản đối

Dương Quá là con của Dương Khang, mồ côi, bị coi là con kẻ phản bội. Vào phái Toàn Chân thì bị bắt nạt, bỏ vào Cổ Mộ phái và học võ với Tiểu Long Nữ. Thầy trò yêu nhau – trong xã hội trọng lễ giáo thì đó là chuyện tày trời. Phần lớn truyện là cuộc chống chọi của hai người với cả thế giới chính phái, trong đó có cả Quách Tĩnh, Hoàng Dung.

Những chi tiết người đọc nhớ: Dương Quá mất cánh tay phải; con chim điêu khổng lồ dẫn chàng đến mộ Độc Cô Cầu Bại và thanh Huyền thiết trọng kiếm với ý "trọng kiếm vô phong, đại xảo bất công" (kiếm nặng không cần sắc, khéo đến tột cùng thì không cần khéo); lời hẹn mười sáu năm gặp lại dưới đáy Tuyệt Tình cốc. Cũng trong bộ này, Quách Tĩnh nói với Dương Quá ý mà sau thành câu cửa miệng: "hiệp chi đại giả, vị quốc vị dân" – hiệp lớn là vì nước vì dân.

Bộ truyện kết bằng lần Hoa Sơn luận kiếm thứ ba, sau khi Mông Cổ thua một trận dưới thành Tương Dương. Ngũ tuyệt đời mới thành Đông Tà, Tây Cuồng (Dương Quá), Nam Tăng (Nhất Đăng), Bắc Hiệp (Quách Tĩnh), Trung Ngoan Đồng (Chu Bá Thông).

Chỗ lịch sử và tiểu thuyết rẽ nhau

Trong truyện, đại hãn Mông Kha chết dưới chân thành Tương Dương vì viên đá Dương Quá ném. Sử thật khác: Mông Kha mất năm 1259 trong lúc đánh thành Điếu Ngư ở Hợp Châu (nay thuộc Trùng Khánh), sử liệu các bên chép nguyên nhân khác nhau, có nguồn nói vì bệnh, có nguồn nói vì bị thương. Kim Dung dời cái chết ấy về Tương Dương để khép lại câu chuyện của mình.

Ỷ thiên đồ long ký: thanh đao, thanh kiếm và bí mật bên trong

Ba chương đầu là một cầu nối. Quách Tương, con gái út của Quách Tĩnh, đi tìm Dương Quá và gặp chàng thiếu niên Trương Quân Bảo ở Thiếu Lâm tự. Trương Quân Bảo về sau thành Trương Tam Phong lập phái Võ Đang; Quách Tương về sau lập phái Nga Mi. Rồi truyện nhảy qua gần một trăm năm, đến thời Trương Thuý Sơn, đệ tử Võ Đang, và con trai là Trương Vô Kỵ.

Cả giang hồ tranh nhau thanh Đồ long đao, vì lời truyền: "Võ lâm chí tôn, bảo đao Đồ Long". Bí mật thật ra nằm ở chỗ khác. Khi thành Tương Dương sắp vỡ, Quách Tĩnh và Hoàng Dung cho đúc một đao một kiếm, giấu trong đao binh thư của Nhạc Phi (Võ Mục di thư) và trong kiếm cuốn Cửu Âm chân kinh, để hậu thế có người dùng mà đuổi quân Mông Cổ. Đao và kiếm phải chém vào nhau mới lộ ra bí mật – ý nghĩa nằm ở chỗ: võ công và binh pháp chỉ có giá trị khi về tay người biết dùng cho việc lớn.

Trương Vô Kỵ học Cửu Dương thần công, Càn khôn đại nã di, thành giáo chủ Minh giáo, đứng giữa bốn cô gái (Triệu Mẫn, Chu Chỉ Nhược, Tiểu Chiêu, Ân Ly) và không dứt khoát được với ai trong suốt phần lớn truyện. Cuối cùng chàng rút lui, để quyền lực rơi vào tay Chu Nguyên Chương – người về sau lập nhà Minh. Tên nước "Minh", trong cách kể của truyện, gắn với Minh giáo; đây là thuyết được một số nhà sử học nêu ra nhưng chưa phải kết luận chung.

Sợi chỉ xuyên ba bộ

• Cửu Âm chân kinh: tâm điểm tranh đoạt ở bộ một, được Quách Tĩnh luyện; đến bộ ba nằm trong Ỷ thiên kiếm và rơi vào tay Chu Chỉ Nhược.
• Đả cẩu bổng và Hàng long thập bát chưởng: từ Hồng Thất Công truyền cho Hoàng Dung (bang chủ Cái Bang), Quách Tĩnh; đến bộ ba Cái Bang đã sa sút, chưởng pháp thất truyền phần lớn.
• Huyền thiết kiếm: của Độc Cô Cầu Bại, Dương Quá dùng ở bộ hai; theo các bản sửa về sau, sắt của nó được nấu lại để đúc Ỷ thiên kiếm và Đồ long đao.
• Môn phái: Toàn Chân suy dần; Cổ Mộ biến mất khỏi giang hồ; Võ Đang, Nga Mi ra đời từ những nhân vật của bộ hai.
• Thành Tương Dương: Quách Tĩnh giữ thành ở bộ hai; bộ ba kể lại rằng vợ chồng ông tử trận khi thành vỡ.

Lịch sử chạy song song

1. 1127 – Biến Tĩnh Khang, Bắc Tống mất; tên Quách Tĩnh, Dương Khang ra đời từ đây.
2. 1206 – Thiết Mộc Chân được tôn làm Thành Cát Tư Hãn.
3. 1227 – Thành Cát Tư Hãn mất trong chiến dịch đánh Tây Hạ.
4. 1234 – Nước Kim bị Mông Cổ và Tống hợp sức tiêu diệt.
5. 1259 – Mông Kha mất trước thành Điếu Ngư.
6. 1268–1273 – Quân Nguyên vây Tương Dương; thành thất thủ năm 1273.
7. 1279 – Trận Nhai Sơn, Nam Tống chấm dứt.
8. 1351 – Khởi nghĩa Khăn Đỏ nổ ra, gắn với giáo phái Bạch Liên và Minh giáo trong cách kể của truyện.
9. 1368 – Chu Nguyên Chương lập nhà Minh, nhà Nguyên rút về phương Bắc.

Góc nhìn hôm nay: đọc bộ ba ra sao

Nên đọc đúng thứ tự, vì bộ hai và bộ ba giả định người đọc đã biết các nhân vật trước. Nếu chỉ có thời gian cho một bộ, Anh hùng xạ điêu dễ vào nhất; Thần điêu hiệp lữ cảm xúc nhất; Ỷ thiên đồ long ký phức tạp nhất về chính tà. Muốn đối chiếu lịch sử, có thể đọc thêm Tống sử, Nguyên sử phần các trận đánh Tương Dương, và hành trình của Khâu Xứ Cơ sang gặp Thành Cát Tư Hãn do đệ tử Lý Chí Thường chép trong Trường Xuân chân nhân Tây du ký – một chi tiết có thật mà truyện mượn. Thành cổ Tương Dương (nay thuộc thành phố Tương Dương, tỉnh Hồ Bắc) vẫn còn tường thành và hào nước, là nơi nhiều người mê truyện tìm đến.