Lịch sử thật trong truyện Kim Dung: Tống, Nguyên, Minh, Thanh

Phần lớn truyện Kim Dung đặt vào những thời điểm có thật – Bắc Tống, Nam Tống, cuối Nguyên, cuối Minh, đời Khang Hy và Càn Long nhà Thanh – và rất nhiều nhân vật phụ là người có thật trong chính sử. Cách ông làm gần như nhất quán: giữ nguyên đại cục lịch sử (ai thắng, ai thua, triều nào thay triều nào), rồi đặt nhân vật hư cấu vào những khe hở mà sử sách không chép. Biết chỗ nào là sử, chỗ nào là truyện sẽ làm việc đọc thú vị gấp đôi, và giúp tránh nhầm lẫn khi dùng truyện làm kiến thức.

Bản đồ các triều đại trong 15 bộ

Đời Tống: nơi Kim Dung viết nhiều nhất

Bốn bộ đầu của dòng chảy lịch sử (Thiên long, Xạ điêu, Thần điêu, và phần đầu Ỷ thiên) đều xoay quanh nhà Tống và các nước phương Bắc. Lý do dễ hiểu: Tống là triều đại văn hoá rực rỡ nhưng luôn bị Liêu, Kim, Mông Cổ đe doạ, nên đặt câu hỏi "hiệp khách làm gì khi nước nguy" rất tự nhiên.

Những người có thật trong Thiên long bát bộ

Vua Liêu Đạo Tông Gia Luật Hồng Cơ, các vua Đại Lý họ Đoàn (Đoàn Chính Minh, Đoàn Chính Thuần, Đoàn Hoà Dự), quyền thần Cao Thăng Thái của Đại Lý đều có trong sử. Kiều Phong ngăn vua Liêu đánh Tống là hư cấu, nhưng khéo ở chỗ không trái sử: trong giai đoạn ấy Liêu và Tống quả thật giữ hoà ước Thiền Uyên ký từ năm 1005, không có cuộc nam chinh lớn nào.

Những người có thật trong Anh hùng xạ điêu

• Thành Cát Tư Hãn, Đà Lôi, Triết Biệt: có thật. Triết Biệt là danh tướng Mông Cổ nổi tiếng thiện xạ; trong truyện ông là thầy dạy bắn cung cho Quách Tĩnh – chi tiết hư cấu nhưng dựa đúng vào tiếng tăm có thật.
• Vương Trùng Dương và Toàn Chân thất tử: Vương Trùng Dương (1113–1170) là người lập Toàn Chân giáo; bảy đệ tử Mã Ngọc, Đàm Xứ Đoan, Lưu Xứ Huyền, Khâu Xứ Cơ, Vương Xứ Nhất, Hách Đại Thông, Tôn Bất Nhị đều có thật. Võ công của họ là hư cấu.
• Khâu Xứ Cơ: chuyến đi xa của ông đến gặp Thành Cát Tư Hãn ở Trung Á (khoảng 1220–1223) là có thật, được đệ tử Lý Chí Thường chép trong Trường Xuân chân nhân Tây du ký.
• Hoàn Nhan Hồng Liệt (Triệu vương nước Kim), Hoa Tranh công chúa: hư cấu.

Thần điêu hiệp lữ và thành Tương Dương

Mông Kha, Hốt Tất Liệt có thật. Thành Tương Dương bị quân Nguyên vây từ 1268 đến 1273 rồi thất thủ – sử chép rõ. Kim Dung để Quách Tĩnh giữ thành mấy chục năm trước đó và để Mông Kha chết dưới chân thành; đây là chỗ hiếm hoi ông bẻ sử, vì thật ra Mông Kha mất năm 1259 trước thành Điếu Ngư ở vùng Trùng Khánh.

Cuối Nguyên: Minh giáo và người lập nhà Minh

Ỷ thiên đồ long ký dựa trên một giả thuyết có tiếng: nhà Minh có liên hệ với Minh giáo. Minh giáo là tên gọi ở Trung Hoa của Ma Ni giáo, tôn giáo do Mani lập ở Ba Tư thế kỷ 3, truyền sang Trung Hoa từ khoảng đời Đường. Nhiều cuộc nổi dậy cuối Nguyên gắn với các giáo phái dân gian như Bạch Liên giáo và tín ngưỡng "Minh vương xuất thế". Việc quốc hiệu "Minh" bắt nguồn từ đó là một giả thuyết được một số sử gia đưa ra; Kim Dung dùng nó làm xương sống truyện.

Những người có thật trong Ỷ thiên: Chu Nguyên Chương, Từ Đạt, Thường Ngộ Xuân, Hàn Sơn Đồng, Hàn Lâm Nhi, Trần Hữu Lượng. Phía triều Nguyên có Sát Hãn Thiếp Mộc Nhi và Vương Bảo Bảo (Khuếch Khuếch Thiếp Mộc Nhi), hai danh tướng có thật – trong truyện là cha và anh của Triệu Mẫn. Bản thân Triệu Mẫn, Trương Vô Kỵ, Dương Tiêu và các pháp vương Minh giáo là hư cấu. Trần Hữu Lượng có thật là đối thủ lớn của Chu Nguyên Chương, nhưng thân phận đệ tử Cái Bang trong truyện là bịa.

Cuối Minh: Bích huyết kiếm và một vị tướng bị oan

Bích huyết kiếm là bộ ngắn nhưng nặng lịch sử nhất ở giai đoạn Kim Dung mới viết. Viên Thừa Chí, nhân vật chính, là con hư cấu của Viên Sùng Hoán – danh tướng có thật giữ biên giới phía bắc chống quân Hậu Kim, bị vua Sùng Trinh xử lăng trì năm 1630 sau khi trúng kế ly gián của Hoàng Thái Cực. Kim Dung coi trọng nhân vật này đến mức viết một bài khảo cứu dài, "Viên Sùng Hoán bình truyện", in kèm làm phụ lục cuốn truyện.

Các sự kiện có thật xuất hiện: Lý Tự Thành vào Bắc Kinh năm 1644, Sùng Trinh tự vẫn ở núi Môi Sơn (nay là công viên Cảnh Sơn), Ngô Tam Quế mở cửa ải Sơn Hải cho quân Thanh. Trường Bình công chúa bị cha chém đứt tay trong đêm thành vỡ là chuyện sử có ghi; việc bà là A Cửu luyện võ, yêu Viên Thừa Chí là hư cấu.

Đời Thanh: truyền thuyết dân gian thành tiểu thuyết

Thư kiếm ân cừu lục và lời đồn về Càn Long

Bộ đầu tay của Kim Dung dựng trên một lời đồn dân gian lâu đời ở quê ông: vua Càn Long thật ra là con một gia đình họ Trần ở Hải Ninh, bị đánh tráo khi mới sinh. Giới sử học bác bỏ chuyện này, nhưng nó sống dai trong dân gian, và Kim Dung để thủ lĩnh Hồng Hoa hội Trần Gia Lạc là em ruột của Càn Long. "Hương Hương công chúa" trong truyện lấy cảm hứng từ truyền thuyết Hương Phi – người phi tần gốc Hồi Cương của Càn Long; sử có một phi tần gốc Hồi là Dung phi, nhưng những chuyện ly kỳ về Hương Phi phần lớn là truyền thuyết.

Phúc Khang An trong Phi hồ ngoại truyện

Phúc Khang An là đại thần, tướng có thật đời Càn Long, rất được vua sủng ái. Trong Phi hồ ngoại truyện ông là kẻ ác. Lời đồn ông là con riêng của Càn Long cũng là chuyện dân gian, không có chứng cứ chính sử.

Lộc Đỉnh ký

Bộ bám sử sát nhất, với Khang Hy, Ngao Bái, Ngô Tam Quế, Thi Lang, Trịnh Khắc Sảng, hiệp ước Nerchinsk. Vi Tiểu Bảo được chen vào giữa tất cả những sự kiện ấy mà không làm thay đổi kết quả nào.

Phương pháp của Kim Dung: chen vào khe sử

Đọc cả 15 bộ, có thể thấy ba nguyên tắc ông gần như luôn giữ:

1. Không đổi kết cục lớn. Tống vẫn mất, Nguyên vẫn đổ, Minh vẫn sụp, Thanh vẫn thắng. Hiệp khách có thể làm được nhiều việc nhưng không lật được dòng sử.
2. Nhân vật chính hư cấu, nhân vật phụ có thật. Vua chúa, tướng lĩnh là người thật; người đứng giữa câu chuyện là người không ai kiểm chứng được.
3. Dựa vào truyền thuyết khi sử im lặng. Càn Long họ Trần, Hương Phi, Thuận Trị đi tu, Trương Tam Phong – những chuyện dân gian truyền miệng được ông dùng như chất liệu, đặt cạnh sử nhưng không lẫn vào sử.

Ngoại lệ đáng nhớ nhất là cái chết của Mông Kha, cùng một số chi tiết niên đại được ông dời cho khớp truyện. Ở bản tu chỉnh, ông thêm chú thích để chỉ rõ những chỗ như vậy.

Góc nhìn hôm nay: đọc truyện cạnh sách sử

• Sách nên đối chiếu: Tống sử, Nguyên sử, Minh sử, Thanh sử cảo cho phần chính sử; Trường Xuân chân nhân Tây du ký cho chuyến đi của Khâu Xứ Cơ. Các sách sử phổ thông tiếng Việt về Trung Quốc thời Tống – Thanh cũng đủ để kiểm tra mốc chính.
• Nơi có thể đến: thành cổ Tương Dương (Hồ Bắc), Hàng Châu – kinh đô Nam Tống, công viên Cảnh Sơn ở Bắc Kinh nơi Sùng Trinh mất, cố cung Thẩm Dương của Hoàng Thái Cực, và Diêm Quan ở Hải Ninh với nhà cũ họ Trần gắn với truyền thuyết Càn Long.
• Thói quen đọc: mỗi khi gặp một cái tên mới, hỏi "người này có thật không" và tra thử. Kim Dung là lối vào lịch sử Trung Hoa dễ chịu nhất cho người Việt, miễn là ta không lẫn truyện với sử.