Khách điếm (nhà trọ) và tửu lâu (quán rượu nhiều tầng) là sân khấu quen nhất của kiếm hiệp: nơi người lạ gặp nhau, tin tức lan đi, ân oán bắt đầu, và rượu là thứ đo tính cách con người. Kim Dung cho Khâu Xứ Cơ đánh cuộc ở Tuý Tiên lâu, cho Kiều Phong và Đoàn Dự đấu rượu ở Vô Tích, cho Lệnh Hồ Xung gần như không lúc nào rời bầu rượu. Những cảnh ấy dựa trên đời sống quán xá có thật của Trung Hoa cũ, rồi được nâng lên thành nghi lễ.
Vì sao kiếm hiệp cần khách điếm
Người giang hồ không có nhà cố định, nên khách điếm là nơi duy nhất họ buộc phải dừng lại. Với người viết, đây là chỗ lý tưởng: mọi tầng lớp ngồi chung một phòng, ai cũng có thể là cao thủ cải trang, và một câu nói to ở bàn bên có thể châm ngòi cho cả bộ truyện.
Từ ngữ quanh khách điếm cũng thành giọng riêng của thể loại:
- Tiểu nhị (điếm tiểu nhị): người bưng bê, chạy việc, thường lanh lợi, biết nhiều tin.
- Chưởng quỹ: người giữ quầy tiền, chủ quán hoặc người quản lý.
- Khách quan: cách tiểu nhị gọi khách, lịch sự mà trung tính.
- Thượng phòng: phòng tốt nhất; "một gian thượng phòng" là câu gọi quen của người có tiền.
- Bạc vụn, nén bạc: tiền trong truyện thường tính bằng lượng bạc, đặt lên bàn là xong.
Ngoài đời, Trung Hoa cũ có nhiều loại nơi nghỉ: dịch trạm dành cho quan lại và công văn của nhà nước, khách điếm, khách sạn tư nhân cho dân buôn và lữ khách, và quán rượu, trà lâu chỉ bán ăn uống. Tiểu thuyết gộp lại thành một hình ảnh: căn nhà gỗ hai tầng bên đường, dưới bán rượu, trên cho thuê phòng.
Những tửu lâu đáng nhớ trong truyện Kim Dung
Tuý Tiên lâu ở Gia Hưng
Ngay đầu Anh hùng xạ điêu, đạo sĩ Khâu Xứ Cơ phái Toàn Chân xách một chiếc vạc đồng lớn vào Tuý Tiên lâu ở Gia Hưng, đọ rượu và đọ võ với Giang Nam thất quái. Hai bên hiểu lầm nhau rồi đánh cuộc: mỗi bên tìm và dạy một trong hai đứa con chưa chào đời của hai nhà Quách, Dương vừa gặp nạn, mười tám năm sau gặp lại ở chính Tuý Tiên lâu để hai đứa trẻ tỉ võ. Cả bộ truyện mở ra từ một cuộc rượu trên lầu.
Tùng Hạc lâu ở Vô Tích
Trong Thiên long bát bộ, Kiều Phong và Đoàn Dự gặp nhau ở Tùng Hạc lâu, Vô Tích, và đấu rượu. Đoàn Dự tửu lượng kém, bèn dùng Lục mạch thần kiếm đẩy rượu ra khỏi người qua đầu ngón tay. Kiều Phong nhận ra mẹo ấy nhưng vẫn quý chàng, và sau cuộc đấu ấy hai người kết làm anh em. Đây là một cảnh vui hiếm hoi trong số phận bi thảm của Kiều Phong.
Hồi Nhạn lâu ở Hành Dương
Trong Tiếu ngạo giang hồ, Lệnh Hồ Xung ngồi uống rượu với Điền Bá Quang, tên đạo tặc khét tiếng, ở Hồi Nhạn lâu để cứu ni cô Nghi Lâm. Chàng đánh không lại, nên dùng mồm mép và rượu để kéo dài thời gian. Cảnh này cho thấy cá tính của Lệnh Hồ Xung ngay từ đầu: không câu nệ, sẵn sàng ngồi chung bàn với kẻ xấu nếu việc đó giúp được người.
Rượu đoạn nghĩa ở Tụ Hiền trang
Nếu tửu lâu là nơi kết nghĩa, thì chén rượu cũng có thể là nơi cắt nghĩa. Trong Thiên long bát bộ, khi hào kiệt Trung Nguyên tụ ở Tụ Hiền trang để đối phó mình, Kiều Phong xin rượu và uống với từng người quen cũ, mỗi người một bát, gọi là rượu đoạn nghĩa: uống xong thì ân tình xưa coi như dứt, từ đây là kẻ thù. Bát rượu trở thành một nghi thức công khai, ai cũng hiểu, không cần lời giải thích.
Chính cảnh ấy giải thích vì sao rượu quan trọng với kiếm hiệp: trong một xã hội không có giấy tờ, việc uống hay không uống, uống với ai, uống bao nhiêu chính là cách tuyên bố quan hệ.
Lệnh Hồ Xung và bài học về chén rượu
Lệnh Hồ Xung là nhân vật mê rượu nhất của Kim Dung. Một đoạn hay của Tiếu ngạo giang hồ là khi Tổ Thiên Thu giảng cho chàng rằng mỗi loại rượu phải đi với một loại chén: rượu bồ đào phải rót chén dạ quang, vì thơ Đường đã có câu "bồ đào mỹ tửu dạ quang bôi". Câu thơ ấy thật, trích từ bài Lương Châu từ của Vương Hàn. Kim Dung dùng nó để biến một chuyện nhậu thành bài học về sự tinh tế.
Ở Mai trang bên Tây Hồ, Đan Thanh Sinh, người mê rượu và hội hoạ trong bốn vị trang chủ, cũng bị Lệnh Hồ Xung chinh phục bằng những hiểu biết về rượu. Rượu trong truyện vì thế không chỉ là thú vui, mà còn là ngôn ngữ để người tri kỷ nhận ra nhau.
Gốc gác trong văn chương cổ
Kim Dung và các tác giả kiếm hiệp thừa hưởng một truyền thống rượu rất dày trong văn chương Trung Hoa:
- Thuỷ hử: Võ Tòng uống liền mười tám bát ở quán có tên "ba bát không qua đồi" rồi một mình lên Cảnh Dương cương đánh hổ. Câu "bát lớn uống rượu, miếng lớn ăn thịt" của các hảo hán Lương Sơn thành khẩu hiệu cho lối sống phóng khoáng.
- Thơ Đường: Lý Bạch với "Tương tiến tửu", Đỗ Mục với "Lạc phách giang hồ tải tửu hành". Rượu là bạn của người lưu lạc.
- Quán đen: Thuỷ hử cũng có quán rượu của Tôn Nhị Nương ở dốc Thập Tự, nơi khách bị chuốc thuốc mê. Từ đó mô-típ "hắc điếm", quán trọ đen, đi vào kiếm hiệp như lời nhắc: chỗ dừng chân cũng là chỗ nguy hiểm.
Các loại rượu hay gặp trong truyện
| Tên rượu | Xuất xứ ngoài đời | Hình ảnh trong truyện |
|---|---|---|
| Nữ nhi hồng | Rượu vàng vùng Thiệu Hưng, Chiết Giang; tục chôn rượu khi sinh con gái, đào lên ngày cưới | Rượu quý, gắn với tình cảm gia đình, hôn nhân |
| Thiệu Hưng tửu | Rượu gạo vàng Thiệu Hưng | Rượu thường gặp ở quán xứ Giang Nam |
| Phần tửu | Rượu trắng Sơn Tây, gắn với thôn Hạnh Hoa | Rượu mạnh phương Bắc, người sành rượu hay nhắc |
| Trúc diệp thanh | Rượu ngâm lá trúc và dược liệu, cũng ở Sơn Tây | Rượu thanh nhã, hợp người văn nhân |
| Bồ đào tửu | Rượu nho, từ Tây Vực truyền vào | Rượu sang, đi với chén dạ quang theo thơ Vương Hàn |
Câu thơ "Mục đồng dao chỉ Hạnh Hoa thôn" (mục đồng trỏ về thôn Hạnh Hoa) trong bài Thanh minh thường được gán cho Đỗ Mục, dù giới nghiên cứu còn bàn về tác giả. Thôn Hạnh Hoa ở Sơn Tây sau này lấy câu thơ ấy làm danh tiếng cho rượu Phần.
Ăn uống: tài nấu ăn của Hoàng Dung
Không chỉ rượu, đồ ăn cũng là ngôn ngữ trong kiếm hiệp. Trong Anh hùng xạ điêu, Hoàng Dung nấu những món tên đẹp như thơ, có món đặt theo câu "Ngọc địch thuỳ gia thính lạc mai", để dụ Hồng Thất Công, vị bang chủ Cái Bang sành ăn, dạy võ cho Quách Tĩnh. Đổi một bữa ăn lấy một chưởng pháp: đó là cách kiếm hiệp biến ẩm thực thành cuộc trao đổi giữa người tài với nhau.
Góc nhìn hôm nay
Quán rượu trong kiếm hiệp là nơi người ta thành thật với nhau, nhưng đó là văn chương. Ngoài đời, rượu không làm ai giỏi võ hơn hay đáng tin hơn; và những nhân vật uống nhiều nhất trong truyện cũng thường gánh hậu quả. Người đọc nhỏ tuổi chỉ nên coi rượu ở đây là chi tiết văn chương, còn người lớn thì nhớ luật đơn giản: đã uống rượu thì không lái xe.
Ai mê không khí khách điếm, tửu lâu có thể tìm đến những phố cổ ven kênh ở vùng Giang Nam như Ô Trấn, Chu Trang hay thành cổ Bình Dao ở Sơn Tây, nơi những ngôi nhà gỗ, quán trọ kiểu cũ vẫn còn, rồi đọc lại đoạn Tuý Tiên lâu hay Tùng Hạc lâu để thấy truyện đã dựng cảnh từ đời sống thật thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Khách điếm là gì?
Khách điếm là nhà trọ cho lữ khách, thường có quán ăn uống ở tầng dưới. Trong truyện kiếm hiệp, đây là nơi người giang hồ dừng chân, gặp gỡ, nghe tin và hay nổ ra xung đột.
Kiều Phong và Đoàn Dự đấu rượu ở đâu?
Ở Tùng Hạc lâu, Vô Tích, trong Thiên long bát bộ. Đoàn Dự dùng Lục mạch thần kiếm đẩy rượu ra qua đầu ngón tay, và sau cuộc đấu hai người kết làm anh em.
Rượu đoạn nghĩa là gì?
Là bát rượu Kiều Phong uống với từng người quen cũ ở Tụ Hiền trang trong Thiên long bát bộ. Uống xong thì ân tình xưa coi như chấm dứt, từ đó hai bên là đối thủ.
Bồ đào mỹ tửu dạ quang bôi là của ai?
Đây là câu mở đầu bài Lương Châu từ của nhà thơ đời Đường Vương Hàn. Trong Tiếu ngạo giang hồ, Tổ Thiên Thu dẫn câu này khi giảng cho Lệnh Hồ Xung rằng mỗi loại rượu phải đi với một loại chén.
Tuý Tiên lâu trong Anh hùng xạ điêu ở đâu?
Tuý Tiên lâu nằm ở Gia Hưng, Chiết Giang, theo truyện. Đây là nơi Khâu Xứ Cơ và Giang Nam thất quái đánh cuộc mười tám năm, và cũng là nơi hẹn tỉ võ của hai thế hệ.
