Côn Lôn, Không Động và Thiên Sơn là những môn phái "miền xa" trong tiểu thuyết kiếm hiệp — đặt bản doanh ở vùng núi phía tây và tây bắc Trung Hoa, cách xa Trung Nguyên. Trong truyện Kim Dung, Côn Lôn và Không Động là hai trong lục đại phái của Ỷ thiên đồ long ký, còn Thiên Sơn là nơi ẩn mình của Linh Thứu cung trong Thiên long bát bộ. Cả ba ngọn núi có thật; các phái võ thì do tiểu thuyết dựng nên.
Vì sao miền tây hợp với môn phái bí ẩn
Với người Trung Nguyên xưa, phía tây là đất lạ: núi tuyết, sa mạc, các tộc người khác tiếng, con đường tơ lụa nối sang Ba Tư. Thần thoại cổ trong Sơn hải kinh đặt núi Côn Lôn làm nơi ở của Tây Vương Mẫu. Sách Trang Tử, thiên "Tại hựu", kể Hoàng Đế lên núi Không Đồng hỏi đạo Quảng Thành Tử. Những ngọn núi miền tây vì thế mang sẵn hơi thở tiên, đạo, kỳ dị.
Các nhà văn tận dụng điều này. Đặt một phái ở Côn Lôn hay Thiên Sơn là tự nhiên có cớ để nó có võ công lạ, phong tục khác, và ít dính dáng tới tranh chấp ở Trung Nguyên — cho đến khi câu chuyện cần kéo họ xuống núi.
Ba ngọn núi có thật — nói ngắn
| Núi | Ở đâu (ngày nay) | Điểm đáng biết | Phái trong truyện |
|---|---|---|---|
| Côn Lôn | Dãy núi dài trải qua Tân Cương, Tây Tạng, Thanh Hải | Núi thiêng trong thần thoại, nơi Tây Vương Mẫu ngự | Côn Lôn phái; Quang Minh đỉnh của Minh giáo |
| Không Động | Gần thành phố Bình Lương, tỉnh Cam Túc | Danh sơn Đạo giáo, gắn chuyện Hoàng Đế hỏi đạo | Không Động phái |
| Thiên Sơn | Tân Cương, kéo sang Trung Á | Phần ở Tân Cương được UNESCO công nhận di sản thiên nhiên năm 2013 | Linh Thứu cung; Thiên Sơn phái của Lương Vũ Sinh |
Phần địa lý chi tiết có trong bài về Thiên Sơn và Côn Lôn ở danh mục danh sơn cổ tự. Dưới đây chỉ bàn các phái trong truyện.
Côn Lôn phái: tài hoa và tầm thường
Phái Côn Lôn trong Ỷ thiên có một khởi đầu rất đẹp. Chương mở màn giới thiệu Hà Túc Đạo, được gọi là "Côn Lôn tam thánh" vì giỏi cả đàn, cờ và kiếm. Ông từ Tây Vực xuống Trung Nguyên, gặp Quách Tương, rồi đến Thiếu Lâm và vô tình góp phần làm cậu bé Trương Quân Bảo bị lộ tài, phải trốn khỏi chùa. Một nhân vật phụ mà kéo theo sự ra đời của phái Võ Đang.
Vài chục năm sau, phái Côn Lôn rơi vào tay Hà Thái Xung và vợ là Ban Thục Nhàn. Họ không còn phong thái thi nhân kiếm khách của tổ sư. Khi cậu bé Trương Vô Kỵ cứu người nhà họ khỏi trúng độc, họ lại tìm cách hại cậu. Sự sa sút từ "tam thánh" thành một cặp chưởng môn nhỏ nhen là lời bình lặng lẽ của Kim Dung về chuyện danh môn qua đời sau.
Côn Lôn được tả là phái giỏi kiếm. Trên Quang Minh đỉnh, kiếm pháp Côn Lôn phối hợp với đao pháp Hoa Sơn theo lối "lưỡng nghi" âm dương để vây Trương Vô Kỵ — một ví dụ cho cách Kim Dung đặt tên võ công theo triết học Dịch.
Không Động phái và Thất thương quyền
Không Động trong Ỷ thiên nổi tiếng nhất với Thất thương quyền — quyền pháp mà mỗi đòn chứa bảy loại kình lực khác nhau. Điều trớ trêu là người luyện chưa đủ nội lực sẽ tự làm tổn thương nội tạng của mình. Tạ Tốn từng cướp quyền phổ này, luyện để báo thù, và chính nó góp phần làm ông thêm bệnh tật.
Trên Quang Minh đỉnh, Trương Vô Kỵ — người đã luyện Cửu Dương thần công — chỉ ra cho các trưởng lão Không Động thấy chỗ sai trong cách họ luyện quyền của chính phái mình. Cảnh này có cái hài kín đáo: một thanh niên ngoài phái hiểu võ học của phái hơn các bậc trưởng lão.
Thất thương quyền là một ẩn dụ gọn: muốn hại người, trước hết tự hại mình. Kim Dung hay dùng võ công hư cấu để nói những ý giản dị như vậy. Đây là chuyện trong truyện, hoàn toàn không phải một môn quyền có thật để tìm học.
Thiên Sơn: Linh Thứu cung và Tiêu Dao phái
Trong Thiên long bát bộ, Thiên Sơn là nơi đặt Linh Thứu cung trên đỉnh Phiêu Miểu. Chủ nhân là Thiên Sơn Đồng Mỗ, một bà già mang hình dạng đứa trẻ vì luyện một môn công phu kỳ lạ. Bà khống chế các bang phái ở "ba mươi sáu động, bảy mươi hai đảo" bằng Sinh tử phù — một thủ pháp gieo vào người khác cơn đau tái phát theo kỳ, buộc phải phục tùng.
Đồng Mỗ thuộc Tiêu Dao phái, một môn phái bí ẩn gồm những cao thủ tài hoa mà tình cảm rối ren: Vô Nhai Tử, Lý Thu Thuỷ, Đồng Mỗ, và kẻ phản đồ Đinh Xuân Thu. Cuộc tranh chấp tình – thù giữa các sư huynh muội kéo dài mấy chục năm cuối cùng rơi vào tay chú tiểu Hư Trúc. Hư Trúc trở thành chủ nhân Linh Thứu cung, giải Sinh tử phù cho các bang phái — một cái kết nhân hậu cho một chuỗi oán thù.
Thiên Sơn của Lương Vũ Sinh
Nếu Kim Dung chỉ dùng Thiên Sơn như một chương, thì Lương Vũ Sinh dành hẳn một chuỗi truyện cho nó. Trong Bạch phát ma nữ truyện, Luyện Nghê Thường bạc tóc vì tình rồi ẩn cư ở Thiên Sơn; các truyện sau như Thất kiếm hạ Thiên Sơn xoay quanh những kiếm khách xuất thân từ Thiên Sơn. Với Lương Vũ Sinh, Thiên Sơn là một chính phái lớn, nơi các hiệp khách mang lý tưởng xuống núi giúp đời.
Những thế lực miền xa khác
- Tinh Túc phái (Thiên long bát bộ): đặt ở Tinh Túc hải, vùng hồ đầm gần nguồn Hoàng Hà. Đinh Xuân Thu cầm đầu, đệ tử chuyên nghề tâng bốc thầy — Kim Dung trào phúng rất rõ thói xu nịnh ở đây.
- Bạch Đà sơn trang (Xạ điêu): nhà của Âu Dương Phong ở Tây Vực. Là gia tộc chứ không hẳn môn phái, nhưng mang đủ vẻ kỳ dị miền tây với rắn độc, lạc đà trắng.
- Tuyết Sơn phái (Hiệp khách hành): ở thành Lăng Tiêu vùng Tây Vực, chưởng môn Bạch Tự Tại tự cao tự đại tới mức hoang tưởng — một chân dung hài hước về người đứng đầu tưởng mình vô địch.
Điểm chung của các phái miền xa: tách khỏi Trung Nguyên, chúng hoặc giữ được chất kỳ tài (Hà Túc Đạo, Tiêu Dao phái), hoặc sinh ra những quái tính khó gặp ở đất bằng (Đồng Mỗ, Đinh Xuân Thu, Bạch Tự Tại). Xa trung tâm là xa quy củ — điều tác giả khai thác để có những nhân vật lạ.
Góc nhìn hôm nay
Đọc các phái miền xa là cách tốt để thấy Kim Dung viết hài và viết buồn cùng lúc. Côn Lôn từ tam thánh xuống tầm thường; Không Động giữ một môn võ tự hại; Tiêu Dao phái tài hoa mà ôm hận cả đời. Muốn đọc theo chủ đề này, hãy đọc ba chương đầu Ỷ thiên (Hà Túc Đạo), đoạn Quang Minh đỉnh, và phần Hư Trúc trong Thiên long bát bộ.
Ai muốn đối chiếu địa lý có thể xem bản đồ tự nhiên Trung Quốc: Côn Lôn, Thiên Sơn là những dãy núi khổng lồ kéo dài hàng nghìn cây số, không phải một ngọn núi có "tổng đàn" trên đỉnh. Nhận ra khoảng cách giữa núi thật và núi trong truyện cũng là một cái thú của người đọc kiếm hiệp.
Câu hỏi thường gặp
Phái Côn Lôn có thật không?
Dãy núi Côn Lôn có thật, trải qua Tân Cương, Tây Tạng, Thanh Hải. Còn phái Côn Lôn với Hà Túc Đạo, Hà Thái Xung trong Ỷ thiên đồ long ký là hư cấu.
Côn Lôn tam thánh là ai?
Côn Lôn tam thánh là danh hiệu của Hà Túc Đạo trong Ỷ thiên đồ long ký, vì ông giỏi cả ba môn đàn, cờ và kiếm. Ông xuất hiện ở những chương đầu, liên quan tới việc Trương Quân Bảo rời Thiếu Lâm.
Thất thương quyền của phái Không Động là gì?
Đây là quyền pháp hư cấu trong Ỷ thiên đồ long ký, mỗi đòn chứa bảy loại kình lực. Người luyện chưa đủ nội lực sẽ tự làm hại mình trước — Tạ Tốn là ví dụ. Kim Dung dùng nó như ẩn dụ "hại người trước hại mình".
Thiên Sơn Đồng Mỗ là ai?
Thiên Sơn Đồng Mỗ là chủ nhân Linh Thứu cung trên Thiên Sơn trong Thiên long bát bộ, thuộc Tiêu Dao phái. Bà có hình dạng như đứa trẻ, khống chế nhiều bang phái bằng Sinh tử phù, về sau truyền lại cơ nghiệp cho Hư Trúc.
Phái Thiên Sơn của Lương Vũ Sinh khác Kim Dung thế nào?
Ở Kim Dung, Thiên Sơn chỉ là nơi đặt Linh Thứu cung trong một phần của Thiên long bát bộ. Lương Vũ Sinh thì xây cả một chuỗi truyện quanh Thiên Sơn như một chính phái lớn, với Bạch phát ma nữ truyện, Thất kiếm hạ Thiên Sơn.
