Trong tiểu thuyết kiếm hiệp, phái Thiếu Lâm là "thái sơn bắc đẩu" của võ lâm: lâu đời nhất, đông người nhất, giữ kho võ học đồ sộ nhất, và thường đóng vai người phân xử khi giang hồ có biến. Hình ảnh ấy dựa trên ngôi chùa có thật ở Tung Sơn, Hà Nam, lập năm 495 — nhưng phần lớn những gì truyện kể về võ công Thiếu Lâm là truyền thuyết và hư cấu.
Chỗ có thật làm nền
Chùa Thiếu Lâm được Bắc Nguỵ Hiếu Văn Đế cho dựng năm 495 để sư Bạt Đà, một tăng sĩ từ Ấn Độ, trụ trì. Một tấm bia đời Đường còn ghi việc tăng chúng chùa giúp Tần vương Lý Thế Dân trong cuộc chiến với Vương Thế Sung đầu thế kỷ 7 — đây là gốc của truyền thuyết "thập tam côn tăng cứu Đường vương". Đến đời Minh, tư liệu cho thấy các tăng binh Thiếu Lâm có tham gia đánh giặc Oa ở vùng duyên hải.
Những chi tiết đó cho các nhà văn một cái nền vững: một ngôi chùa có thật, có tăng binh thật, có danh tiếng võ nghệ thật. Còn truyền thuyết Bồ Đề Đạt Ma sáng lập võ Thiếu Lâm, hay Dịch cân kinh do ngài truyền lại, thì giới sử học cho là xuất hiện muộn và thiếu chứng cứ. Lịch sử chi tiết của ngôi chùa nằm ở bài riêng thuộc danh mục danh sơn cổ tự; bài này bàn về Thiếu Lâm trong truyện.
"Thiên hạ võ công xuất Thiếu Lâm"
Câu này được nhắc đi nhắc lại trong truyện chưởng và phim ảnh: mọi võ công trong thiên hạ đều bắt nguồn từ Thiếu Lâm. Nó là một câu tự hào của giới võ lâm trong truyện, không phải một sự thật lịch sử. Các dòng võ ở Trung Quốc có nhiều nguồn gốc khác nhau — quân đội, làng xã, gia truyền — chứ không chảy ra từ một ngôi chùa.
Trong tiểu thuyết, câu nói ấy làm được hai việc. Một, nó giải thích vì sao Thiếu Lâm luôn được nể trọng. Hai, nó cho tác giả cái cớ để Thiếu Lâm có đủ mọi loại võ: quyền, chưởng, chỉ, côn, đao, kiếm, khinh công, nội công. Cụm "thất thập nhị tuyệt kỹ" (72 tuyệt kỹ) của Thiếu Lâm cũng ra đời từ tinh thần đó.
Thiếu Lâm qua các bộ truyện Kim Dung
Kim Dung đưa Thiếu Lâm vào nhiều bộ, mỗi bộ một thời và một gương mặt. Theo dõi các đời sư theo thứ tự thời gian truyện:
| Bộ truyện | Thời đại trong truyện | Nhân vật Thiếu Lâm nổi bật | Vai trò của chùa |
|---|---|---|---|
| Thiên long bát bộ | Bắc Tống | Phương trượng Huyền Từ, Hư Trúc, vô danh lão tăng quét Tàng kinh các | Trung tâm của bí mật quá khứ Kiều Phong |
| Thần điêu hiệp lữ (đoạn cuối) | Cuối Nam Tống | Giác Viễn, cậu bé Trương Quân Bảo | Nơi khởi đầu của Võ Đang sau này |
| Ỷ thiên đồ long ký | Cuối Nguyên | Không Văn, Không Trí, ba lão tăng Độ Ách, Độ Kiếp, Độ Nạn | Đứng đầu lục đại phái, bị nội gián lũng đoạn |
| Tiếu ngạo giang hồ | Không ghi rõ triều đại | Phương trượng Phương Chứng | Bậc trưởng giả điềm tĩnh, đối trọng với Tả Lãnh Thiền |
| Lộc Đỉnh ký | Đầu Thanh, thời Khang Hi | Phương trượng Hối Thông, Vi Tiểu Bảo mang pháp danh Hối Minh | Bối cảnh cho những màn trào phúng |
Kim Dung đặt pháp danh theo bối phận (chữ lót), ví dụ đời "Huyền" rồi "Tuệ", "Hư" trong Thiên long; đời "Độ", "Không", "Viên" trong Ỷ thiên. Nhìn chữ lót là biết ai vai trên, ai vai dưới — một chi tiết nhỏ khiến ngôi chùa trong truyện có cảm giác thật như một tổ chức sống qua nhiều đời.
Thiên long bát bộ: ngôi chùa chứa bí mật
Trong Thiên long bát bộ, Thiếu Lâm vừa uy nghi vừa mang vết nứt. Bí mật về trận phục kích ở Nhạn Môn quan ba mươi năm trước — cái gốc bi kịch của Kiều Phong — liên quan trực tiếp tới những người có địa vị cao nhất trong chùa. Đoạn vô danh lão tăng quét Tàng kinh các được nhiều người đọc coi là một trong những cảnh hay nhất của Kim Dung: người mạnh nhất lại là người vô danh nhất, và ông dùng võ học để nói về Phật pháp, cảnh báo rằng luyện võ mà thiếu tu tâm thì tự hại mình.
Hư Trúc, chú tiểu chất phác, lại là minh hoạ ngược: người chẳng tham gì cuối cùng gặp toàn cơ duyên lớn. Hai hình ảnh này tóm được thái độ của Kim Dung với Thiếu Lâm — tôn trọng tinh thần Phật môn nhưng không thần thánh hoá con người trong chùa.
Ỷ thiên: tổ chức lớn, lỗ hổng lớn
Ở Ỷ thiên, Thiếu Lâm là thủ lĩnh lục đại phái nhưng lại bị Thành Côn — một kẻ trà trộn vào chùa với pháp danh Viên Chân — điều khiển từ bên trong. Cảnh Trương Vô Kỵ đấu với ba lão tăng ngồi thiền trong rừng tùng sau chùa là một cao trào khác. Thông điệp ở đây khá rõ: tổ chức càng lớn và càng tin vào danh tiếng của mình thì càng dễ bị lợi dụng.
Tiếu ngạo và Lộc Đỉnh ký
Trong Tiếu ngạo giang hồ, phương trượng Phương Chứng là hình mẫu người cao tăng: ít nói, công bằng, sẵn lòng giúp Lệnh Hồ Xung dù cậu không phải đệ tử. Đến Lộc Đỉnh ký, Kim Dung dùng Thiếu Lâm để trào lộng: Vi Tiểu Bảo, một cậu bé lớn lên ở kỹ viện, được hoàng đế Khang Hi sai đi xuất gia thay mình, rồi bỗng nhiên thành sư cùng vai với phương trượng. Ngôi chùa trang nghiêm nhất giang hồ trở thành sân khấu hài kịch — một kiểu khép lại có chủ ý của bộ truyện cuối cùng.
Thiếu Lâm ngoài Kim Dung
Ở các tác giả khác, Thiếu Lâm vẫn giữ vai trụ cột nhưng ít được đào sâu hơn. Trong truyện Cổ Long, các cao tăng Thiếu Lâm thường xuất hiện như những người đứng ra chủ trì công đạo, đôi khi bị cuốn vào âm mưu. Dòng truyện và phim về "Nam Thiếu Lâm" ở Phúc Kiến, gắn với các nhân vật dân gian như Hồng Hy Quan, Phương Thế Ngọc và chuyện chùa bị nhà Thanh đốt, lại là một nhánh khác — nhánh này lớn lên từ truyền thuyết của các hội kín phản Thanh, sử liệu xác thực về chính ngôi chùa phía nam còn nhiều tranh cãi.
Ở Hồng Kông thập niên 1970, điện ảnh khai thác Thiếu Lâm theo hướng võ thuật thực chiến nhiều hơn. Phần phim võ thuật thuần tuý đã có ở wiki chuyên về đối kháng; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng màn ảnh góp phần biến Thiếu Lâm thành biểu tượng toàn cầu.
Thiếu Lâm là hình mẫu gì trong văn hoá kiếm hiệp
- Người giữ trật tự: khi giang hồ cần phân xử, mọi người tìm đến Thiếu Lâm. Đây là vai trò của một "định chế" lâu đời.
- Võ học gắn với tu tâm: truyện lặp lại ý luyện võ mà tâm không định thì hại thân. Đây là lớp triết lý Phật môn mà tác giả mượn dùng.
- Tổ chức có giới hạn: Thiếu Lâm trong truyện hay bảo thủ, hay vướng vào danh dự của chính mình. Nhiều bi kịch đến từ việc chùa giữ thể diện hơn giữ sự thật.
- Người ẩn tàng: cao thủ thật thường là người quét sân, người nấu bếp, người không ai để ý — một môtip được rất nhiều tác giả học theo.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, đi đâu
Muốn hiểu Thiếu Lâm trong truyện, nên đọc liền mạch Thiên long bát bộ rồi Ỷ thiên đồ long ký: hai bộ cho thấy hai mặt rõ nhất của ngôi chùa. Phần hậu ký các bộ truyện của Kim Dung có giải thích nguồn tư liệu ông dùng.
Ai muốn đối chiếu với lịch sử có thể tìm đọc các nghiên cứu về lịch sử chùa Thiếu Lâm và truyền thuyết võ Thiếu Lâm, như công trình của Đường Hào thập niên 1930 hay sách The Shaolin Monastery của Meir Shahar (2008). Chùa Thiếu Lâm ngày nay nằm trong quần thể "Thiên địa chi trung" ở Đăng Phong, Hà Nam, được UNESCO công nhận năm 2010. Khi đến đó, nên nhớ rằng thứ người ta xem biểu diễn là võ thuật hiện đại được dàn dựng, còn Tàng kinh các và vô danh lão tăng là thế giới của trang sách.
Câu hỏi thường gặp
Phái Thiếu Lâm có thật không?
Chùa Thiếu Lâm có thật, lập năm 495 ở Tung Sơn, Hà Nam, và có tăng binh từng tham chiến trong lịch sử. Nhưng "phái Thiếu Lâm" với 72 tuyệt kỹ, phương trượng chủ trì đại hội võ lâm như trong truyện là hư cấu tiểu thuyết.
Ai là cao thủ mạnh nhất Thiếu Lâm trong truyện Kim Dung?
Nhiều người đọc chọn vô danh lão tăng quét Tàng kinh các trong Thiên long bát bộ, vì ông khuất phục cả Tiêu Viễn Sơn lẫn Mộ Dung Bác. Kim Dung không ghi tên ông, chính sự vô danh ấy là thông điệp của nhân vật.
Vi Tiểu Bảo có pháp danh gì ở Thiếu Lâm?
Trong Lộc Đỉnh ký, Vi Tiểu Bảo xuất gia thay hoàng đế Khang Hi và mang pháp danh Hối Minh, cùng vai với phương trượng Hối Thông. Chi tiết này là một trong những màn trào phúng nổi tiếng của bộ truyện.
Thiên hạ võ công xuất Thiếu Lâm nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là mọi võ công trong thiên hạ đều bắt nguồn từ Thiếu Lâm. Đó là câu tự hào của giới võ lâm trong tiểu thuyết và dân gian, không phải sự thật lịch sử, vì võ thuật Trung Hoa có nhiều nguồn gốc khác nhau.
Bồ Đề Đạt Ma có sáng lập võ Thiếu Lâm không?
Đây là truyền thuyết. Tư liệu sớm về Bồ Đề Đạt Ma không nhắc gì tới võ thuật; các văn bản gán võ công cho ngài xuất hiện muộn, khoảng đời Minh – Thanh. Giới sử học phần lớn nghi ngờ truyền thuyết này.
