Câu đối "Phi tuyết liên thiên xạ bạch lộc, tiếu thư thần hiệp ỷ bích uyên" (飛雪連天射白鹿，笑書神俠倚碧鴛) ghép từ chữ đầu tên 14 bộ truyện của Kim Dung, tạm dịch: "Tuyết bay liền trời bắn hươu trắng, cười viết chuyện thần hiệp tựa uyên ương biếc". Tác phẩm thứ 15 không có mặt là Việt nữ kiếm, một truyện ngắn năm 1970 về cô gái chăn dê nước Việt thời Xuân Thu. Kim Dung ghép câu đối sau khi đã viết xong, để người đọc dễ nhớ, chứ không lên kế hoạch đặt tên truyện theo nó.
Mười bốn chữ, mười bốn bộ
| Chữ | Truyện | Một dòng về truyện |
|---|---|---|
| Phi 飛 | Phi hồ ngoại truyện | Tuổi trẻ của Hồ Phỉ, chàng hiệp khách bênh vực người nghèo |
| Tuyết 雪 | Tuyết sơn phi hồ | Một ngày trên núi tuyết, nhiều người kể lại một chuyện cũ theo nhiều cách |
| Liên 連 | Liên thành quyết | Lòng tham quanh một kho báu, người tốt bị vùi dập |
| Thiên 天 | Thiên long bát bộ | Kiều Phong, Đoàn Dự, Hư Trúc giữa Tống, Liêu, Đại Lý, Tây Hạ |
| Xạ 射 | Anh hùng xạ điêu | Quách Tĩnh, Hoàng Dung, Hoa Sơn luận kiếm, Thành Cát Tư Hãn |
| Bạch 白 | Bạch mã khiếu tây phong | Cô gái người Hán lớn lên giữa thảo nguyên Hồi Cương, mối tình không đáp lại |
| Lộc 鹿 | Lộc Đỉnh ký | Vi Tiểu Bảo và vua Khang Hy |
| Tiếu 笑 | Tiếu ngạo giang hồ | Lệnh Hồ Xung, Ngũ Nhạc kiếm phái, Nhật Nguyệt thần giáo |
| Thư 書 | Thư kiếm ân cừu lục | Trần Gia Lạc, Hồng Hoa hội và vua Càn Long |
| Thần 神 | Thần điêu hiệp lữ | Dương Quá, Tiểu Long Nữ, lời hẹn mười sáu năm |
| Hiệp 俠 | Hiệp khách hành | Chàng trai vô danh, không biết chữ, giải được bí kíp nhờ không biết chữ |
| Ỷ 倚 | Ỷ thiên đồ long ký | Trương Vô Kỵ, Minh giáo, Ỷ thiên kiếm và Đồ long đao |
| Bích 碧 | Bích huyết kiếm | Viên Thừa Chí, con của tướng Viên Sùng Hoán, những ngày cuối nhà Minh |
| Uyên 鴛 | Uyên ương đao | Truyện vừa nhẹ nhàng, gần hài, quanh một cặp đao uyên ương |
Câu đối có chỉnh không
Theo luật câu đối, hai vế phải đối từng chữ: danh từ đối danh từ, động từ đối động từ, thanh bằng đối thanh trắc. Kim Dung tự nói câu này không chỉnh, chỉ là cách ghép cho dễ nhớ. Nhưng đặt hai vế cạnh nhau, có vài cặp đối khá khéo một cách tình cờ:
- Bạch – Bích: trắng đối biếc, màu đối màu.
- Lộc – Uyên: con hươu đối chim uyên ương, con vật đối con vật. Chữ cuối vế trên "lộc" thanh trắc, chữ cuối vế dưới "uyên" thanh bằng – đúng quy tắc kết câu đối.
- Xạ – Ỷ: bắn đối tựa, động từ đối động từ.
- Phi – Tiếu: bay đối cười, cũng là động từ.
Còn "tuyết" đối "thư", "liên" đối "thần", "thiên" đối "hiệp" thì không đối được. Điều đó không quan trọng: câu đối được nhớ vì nó gói gọn một sự nghiệp, và vì hình ảnh "tuyết bay đầy trời, bắn hươu trắng" tự nó đã có không khí giang hồ.
Thứ tự trong câu không phải thứ tự viết
Người đọc mới hay nhầm rằng đọc theo câu đối là đọc theo thứ tự sáng tác. Không phải. Bộ đầu tiên Kim Dung viết là Thư kiếm ân cừu lục (chữ thứ chín), bộ cuối là Lộc Đỉnh ký (chữ thứ bảy). Câu đối được sắp theo âm điệu và nghĩa, không theo thời gian.
Việt nữ kiếm: truyện thứ mười lăm
Việt nữ kiếm là truyện ngắn nhất của Kim Dung, chỉ vài chục trang, viết năm 1970 khi Lộc Đỉnh ký đang đăng. Vì quá ngắn và ra đời sau, nó không có chỗ trong câu đối, nhưng thường được in chung trong một tập với các truyện vừa.
Cốt truyện
Thời Xuân Thu, nước Việt của Câu Tiễn thua nước Ngô của Phù Sai. Câu Tiễn nằm gai nếm mật chờ ngày phục thù, đại phu Phạm Lãi lo việc chuẩn bị quân đội. Nhưng kiếm sĩ nước Ngô quá giỏi, tám kiếm sĩ Ngô đánh bại cả đội kiếm sĩ Việt. Phạm Lãi tình cờ gặp A Thanh, cô gái chăn dê ngoài thành, kiếm thuật cao đến khó tin – cô học được từ việc ngày ngày đùa đánh với một con vượn trắng trên núi.
A Thanh được mời dạy cho kiếm sĩ nước Việt. Không ai học được kiếm pháp của cô, nhưng chỉ cần một phần nhỏ cũng đủ vượt kiếm sĩ Ngô. Nước Việt diệt Ngô. A Thanh lặng lẽ thương Phạm Lãi, mà Phạm Lãi chỉ nghĩ đến Tây Thi – người đẹp nước Việt được đưa sang cung Ngô. Cô đến cung Ngô định giết Tây Thi, nhưng khi nhìn thấy nàng thì sững sờ trước nhan sắc ấy, rồi bỏ đi. Đường kiếm còn đọng lại khiến Tây Thi từ đó hay đau ngực.
Một cái kết khéo: "Tây Thi phủng tâm"
Kim Dung dùng truyện ngắn để giải thích một điển cố có sẵn. Sách Trang Tử, thiên Thiên vận, kể Tây Thi bị đau tim nên hay ôm ngực nhăn mày, người con gái xấu trong làng là Đông Thi thấy đẹp liền bắt chước, càng thêm xấu – gốc của thành ngữ "Đông Thi bắt chước". Kim Dung bịa ra nguyên nhân cơn đau ấy: một nhát kiếm không chém xuống. Cả truyện dồn về một hình ảnh, một cái kết lặng – kỹ thuật của truyện ngắn, rất khác các bộ trường thiên.
Nguồn cổ: Việt nữ và Viên công trong "Ngô Việt Xuân Thu"
A Thanh không hoàn toàn do Kim Dung nghĩ ra. Sách Ngô Việt Xuân Thu của Triệu Diệp đời Đông Hán chép chuyện Câu Tiễn nghe tin ở rừng phương Nam có một cô gái giỏi kiếm, liền mời về hỏi đạo kiếm. Trên đường đi, cô gặp một ông lão tự xưng Viên công xin thử kiếm; ông dùng cây trúc đấu với cô, rồi bay lên cây hoá thành vượn trắng. Đến nơi, cô giảng cho Câu Tiễn một bài về lý lẽ của kiếm – bài văn này được giới nghiên cứu võ thuật cổ hay dẫn như một trong những đoạn bàn về kiếm thuật sớm nhất.
Ba lớp ở đây rất rõ: cuộc chiến Ngô – Việt, Câu Tiễn, Phù Sai, Phạm Lãi là lịch sử (Việt diệt Ngô năm 473 trước Công nguyên); Việt nữ và Viên công là truyền thuyết được chép trong sách Đông Hán; còn tên A Thanh, mối tình với Phạm Lãi và nhát kiếm với Tây Thi là hư cấu của Kim Dung. Tây Thi cũng là nhân vật nửa sử nửa truyền thuyết – sử sách đời đầu chép rất ít về bà.
Cũng khoảng thời gian ấy, Kim Dung viết loạt bài giới thiệu "Tam thập tam kiếm khách đồ" – ba mươi ba bức tranh hiệp khách của hoạ sĩ đời Thanh Nhậm Vị Trường – kể lại nguồn gốc từng nhân vật trong sách cổ, từ Sử ký đến truyền kỳ đời Đường. Việt nữ kiếm cho thấy cùng một mối quan tâm: đi tìm hiệp khách trong văn bản cổ rồi kể lại bằng giọng của mình.
Vì sao Việt nữ kiếm đáng đọc dù rất ngắn
- Nó là Kim Dung ở độ chín nhất. Viết cùng lúc với Lộc Đỉnh ký, văn đã gọn, ý đã sâu.
- Nó nói về cái đẹp, không phải võ công. Võ công đỉnh cao nhất trong truyện phải dừng tay trước một gương mặt.
- Nó là cầu nối với văn học cổ. Đọc xong, người đọc có lý do tìm Ngô Việt Xuân Thu, Trang Tử, chuyện Câu Tiễn nằm gai nếm mật trong Sử ký – những văn bản người Việt vốn quen qua thành ngữ.
Góc nhìn hôm nay
Thuộc câu đối là cách dễ nhất để nhớ đủ 14 bộ, và để kiểm tra xem mình còn thiếu bộ nào. Cố đô của nước Việt thời Câu Tiễn là vùng Cối Kê, nay là thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang; quê Tây Thi theo truyền thuyết ở Chư Kỵ, cũng thuộc Chiết Giang, nơi có đền thờ Tây Thi bên sông Hoán Sa. Người đọc Kim Dung đến Chiết Giang có thể ghép một hành trình nhỏ: Hàng Châu của Xạ điêu và Tiếu ngạo, Hải Ninh quê tác giả, và Thiệu Hưng – Chư Kỵ của Việt nữ kiếm.
Câu hỏi thường gặp
Câu đối 14 bộ truyện Kim Dung là gì?
Đó là câu "Phi tuyết liên thiên xạ bạch lộc, tiếu thư thần hiệp ỷ bích uyên", ghép từ chữ đầu tên 14 bộ truyện. Câu này tạm dịch là "Tuyết bay liền trời bắn hươu trắng, cười viết chuyện thần hiệp tựa uyên ương biếc".
Vì sao Việt nữ kiếm không có trong câu đối?
Việt nữ kiếm là truyện ngắn viết năm 1970, ngắn hơn hẳn các bộ khác. Câu đối 14 chữ đã đủ hai vế bảy chữ cân nhau, nên truyện thứ 15 đứng ngoài.
Đọc theo thứ tự câu đối có phải theo thứ tự sáng tác không?
Không. Bộ đầu tiên Kim Dung viết là Thư kiếm ân cừu lục, ứng với chữ "Thư" ở vế dưới; bộ cuối là Lộc Đỉnh ký, ứng với chữ "Lộc". Câu đối được sắp theo âm điệu, không theo thời gian.
A Thanh trong Việt nữ kiếm có thật không?
Sách Ngô Việt Xuân Thu đời Đông Hán có chép truyền thuyết về một cô gái nước Việt giỏi kiếm được Câu Tiễn mời đến, và ông lão Viên công hoá vượn trắng. Cái tên A Thanh, mối tình với Phạm Lãi và chuyện với Tây Thi là hư cấu của Kim Dung.
Tây Thi phủng tâm là gì?
Là điển Tây Thi đau tim, ôm ngực nhăn mày, chép trong sách Trang Tử thiên Thiên vận; Đông Thi bắt chước mà càng thêm xấu. Trong Việt nữ kiếm, Kim Dung giải thích cơn đau ấy bằng đường kiếm của A Thanh.
