Binh khí trong truyện kiếm hiệp ít khi chỉ là vũ khí: thanh kiếm cho biết khí chất người cầm, cây gậy là tín vật quyền lực, cây sáo là dấu hiệu của người tài hoa, còn phi đao trở thành tên một huyền thoại. Kiếm được coi là binh khí của người quân tử, đao gợi sự dũng mãnh, trượng và phất trần gắn với nhà sư, đạo sĩ. Bài này chỉ bàn binh khí trong truyện; lịch sử binh khí thật thuộc về một chủ đề khác.
Kiếm và đao: hai khí chất
Dân gian Trung Hoa có câu truyền miệng xếp mỗi món binh khí một vai: kiếm là "vua", đao là "gan", thương là "vương", côn là "đầu". Những câu này không có nguồn cố định và mỗi nơi nói một khác, nhưng chúng cho thấy hình ảnh mà tiểu thuyết kế thừa.
Kiếm hai lưỡi, mảnh, đòi hỏi sự khéo, nên được gắn với văn nhân, đạo sĩ, người quân tử. Phần lớn nhân vật chính của Kim Dung, Cổ Long là kiếm khách. Thể loại cũng được người Việt gọi bằng chữ ấy: kiếm hiệp.
Đao một lưỡi, nặng, chém mạnh, gắn với hảo hán, quân nhân, người hành động. Nhân vật cầm đao trong truyện thường mộc mạc hơn hoặc dữ dội hơn. Trong Ỷ thiên đồ long ký, Tạ Tốn mang Đồ Long đao là một hình ảnh như thế: sức mạnh, thù hận, và gánh nặng.
Những binh khí nổi tiếng trong truyện Kim Dung
| Binh khí | Người dùng | Truyện | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| Đồ Long đao và Ỷ Thiên kiếm | Tạ Tốn, Diệt Tuyệt sư thái và nhiều người tranh | Ỷ thiên đồ long ký | Cặp bảo vật chứa bí mật của Quách Tĩnh, Hoàng Dung để lại |
| Huyền thiết trọng kiếm | Độc Cô Cầu Bại, rồi Dương Quá | Thần điêu hiệp lữ | Kiếm nặng không lưỡi sắc, đỉnh cao của sức mạnh giản dị |
| Đả cẩu bổng | Hồng Thất Công, Hoàng Dung, Kiều Phong | Bộ ba Xạ điêu, Thiên long bát bộ | Gậy trúc xanh, tín vật bang chủ Cái Bang |
| Ngọc tiêu | Hoàng Dược Sư | Anh hùng xạ điêu | Cây sáo ngọc, vừa là nhạc cụ vừa là binh khí |
| Kim xà kiếm | Hạ Tuyết Nghi, rồi Viên Thừa Chí | Bích huyết kiếm | Kiếm hình rắn vàng của một kỳ nhân |
| Kim luân (bánh xe) | Kim Luân Pháp Vương | Thần điêu hiệp lữ | Bộ bánh xe kim loại, dấu hiệu của cao thủ phương xa |
| Phất trần | Lý Mạc Sầu | Thần điêu hiệp lữ | Cây phất trần nhà đạo trong tay một nữ ma đầu |
Mộ kiếm của Độc Cô Cầu Bại
Đoạn đáng nhớ nhất về binh khí trong cả mười lăm bộ Kim Dung có lẽ là kiếm trủng (mộ kiếm) của Độc Cô Cầu Bại mà Dương Quá tìm thấy trong Thần điêu hiệp lữ. Mỗi thanh kiếm chôn ở đó ứng với một giai đoạn đời người: thanh kiếm sắc của tuổi trẻ, thanh kiếm mềm bị bỏ đi vì từng lỡ làm hại người nghĩa sĩ, thanh kiếm sắt nặng không có lưỡi sắc của tuổi trung niên, rồi thanh kiếm gỗ, rồi đến lúc không cần kiếm nữa. Câu khắc về thanh kiếm nặng, "trọng kiếm vô phong, đại xảo bất công" (kiếm nặng không cần sắc, cái khéo lớn không cần tỉa tót), được người đọc thuộc lòng.
Đó là một cách dùng binh khí để kể chuyện tu dưỡng: càng đi xa, người ta càng bớt dựa vào đồ vật. Ý này gặp lại trong Độc Cô cửu kiếm của Tiếu ngạo giang hồ với chữ "vô chiêu", mà mục Võ công và bí kíp đã bàn riêng.
Bí mật trong đao và kiếm
Đồ Long đao và Ỷ Thiên kiếm được đúc từ thanh huyền thiết trọng kiếm của Dương Quá cùng một số kim loại khác. Theo truyện, Quách Tĩnh và Hoàng Dung giấu vào đao binh thư Võ Mục di thư (gắn với tên Nhạc Phi), còn trong kiếm là bí kíp võ công, để đời sau có thứ chống giặc nếu thành Tương Dương thất thủ. Một trăm năm sau, giang hồ chém giết vì hai thứ ấy mà không biết bên trong là gì. Binh khí ở đây là ẩn dụ cho của báu bị hiểu sai.
Binh khí trong truyện Cổ Long
Cổ Long chú ý tới binh khí theo cách khác: ông ít tả chiêu thức, mà tả cái im lặng trước khi ra tay. Binh khí của nhân vật ông thường gắn liền với tên người.
- Tiểu Lý phi đao của Lý Tầm Hoan trong Đa tình kiếm khách vô tình kiếm: một con dao nhỏ, gần như không ai thấy nó bay ra. Câu "lệ bất hư phát" (xưa nay chưa phát trượt) đi cùng tên nó. Trong bảng xếp hạng binh khí của Bách Hiểu Sinh trong truyện, phi đao của Lý Tầm Hoan đứng thứ ba, sau cây gậy của Thiên Cơ lão nhân và đôi vòng long phượng của Thượng Quan Kim Hồng.
- Thanh đao đen của Phó Hồng Tuyết: chuôi đen, vỏ đen, người cầm luôn cô độc.
- Ngón tay của Lục Tiểu Phụng: "Linh tê nhất chỉ", kẹp được mọi mũi kiếm bằng hai ngón. Một binh khí không phải là binh khí.
Loạt Thất chủng vũ khí (Bảy món vũ khí) của Cổ Long đẩy ý này tới cùng: mỗi truyện xoay quanh một món vũ khí nghe rất đáng sợ, nhưng cuối cùng thứ vũ khí thật lại là phẩm chất của con người. Truyện đầu tiên, Trường sinh kiếm, kết luận vũ khí mạnh nhất là nụ cười.
Binh khí của nhà sư, đạo sĩ và người tàn tật
Không phải ai cũng mang đao kiếm. Truyện kiếm hiệp có cả một hệ binh khí "không giống binh khí":
- Thiền trượng, tích trượng: gậy của nhà sư, đầu có vòng kim loại. Võ tăng Thiếu Lâm trong truyện hay dùng.
- Phất trần: chổi lông đuôi ngựa của đạo sĩ, vốn để phẩy bụi, trong truyện thành binh khí mềm.
- Gậy chống, nạng sắt: Kha Trấn Ác, người đứng đầu Giang Nam thất quái trong Anh hùng xạ điêu, bị mù và dùng thiết trượng. Đoàn Diên Khánh trong Thiên long bát bộ bị tàn phế, dùng hai cây gậy sắt thay chân.
- Bút, quạt: đồ của thư sinh cũng thành binh khí. Trương Thuý Sơn trong Ỷ thiên đồ long ký dùng phán quan bút và móc sắt, biệt hiệu của chàng lấy từ nét chữ thư pháp; Chu Thông, người có học nhất trong Giang Nam thất quái, đánh bằng quạt. Như một lời trêu rằng người đọc sách cũng biết đánh nhau.
- Xà trượng của Âu Dương Phong: cây gậy có rắn sống quấn đầu, vừa là binh khí vừa là chỗ chứa độc.
"Thập bát ban binh khí": danh sách không cố định
Cụm "thập bát ban binh khí" (mười tám thứ binh khí) và "thập bát ban võ nghệ" hay xuất hiện trong truyện và trong tiếng Việt. Thực tế không có một danh sách chuẩn duy nhất: mỗi thời, mỗi tác giả, mỗi môn võ liệt kê khác nhau, thường gồm đao, thương, kiếm, kích, phủ (rìu), việt, câu, xoa, roi, giản, chuỳ, côn, cung nỏ… Con số mười tám mang tính ước lệ, giống "thập bát" trong Hàng long thập bát chưởng hay Thập bát La Hán.
Người viết kiếm hiệp dùng cụm này để nói nhân vật "biết đủ mọi thứ", không có ý liệt kê thật. Ai muốn biết binh khí thật thời cổ trông ra sao, dùng thế nào, nên tìm tới sách sử quân sự và bảo tàng, vì binh khí trong truyện được phóng đại rất xa.
So sánh: binh khí như một phần của nhân vật
| Loại | Gợi khí chất gì trong truyện | Kiểu nhân vật hay dùng |
|---|---|---|
| Kiếm | Thanh nhã, khéo léo, quân tử | Kiếm khách, đạo sĩ, thư sinh biết võ |
| Đao | Dũng mãnh, thẳng thắn, đôi khi hung bạo | Hảo hán, thủ lĩnh bang hội |
| Gậy, trượng | Khiêm nhường, tu hành, hoặc quyền lực | Nhà sư, ăn mày, người tàn tật |
| Sáo, đàn | Tài hoa, thanh cao | Văn nhân, người tri âm |
| Phi đao, ám khí | Nhanh, bí ẩn, có khi hiểm | Người độc hành |
| Tay không | Tự tin, đỉnh cao võ học | Cao thủ đã vượt qua binh khí |
Góc nhìn hôm nay
Đọc kiếm hiệp, có thể thử để ý một điều: binh khí của nhân vật đổi khi nào. Dương Quá chuyển từ kiếm sắc sang kiếm nặng rồi gần như không cần kiếm; Trương Vô Kỵ chiến thắng nhờ quên chiêu kiếm Thái Cực vừa học. Tác giả thường dùng sự thay đổi ấy để báo hiệu nhân vật đã trưởng thành.
Những binh khí này cũng đi vào đời sống: phi đao, Đồ Long đao, Ỷ Thiên kiếm là tên quen của đồ lưu niệm, của đạo cụ phim. Ở các bảo tàng lớn tại Trung Quốc hay ở Việt Nam, kiếm thật thời cổ thường ngắn, giản dị hơn nhiều so với hình dung từ truyện, và nhìn tận mắt là cách tốt để tách tiểu thuyết khỏi lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Đồ Long đao và Ỷ Thiên kiếm chứa gì bên trong?
Theo Ỷ thiên đồ long ký, Đồ Long đao chứa binh thư Võ Mục di thư, Ỷ Thiên kiếm chứa bí kíp võ công. Quách Tĩnh và Hoàng Dung giấu chúng vào để đời sau có thứ chống giặc nếu Tương Dương thất thủ.
Trọng kiếm vô phong nghĩa là gì?
Nghĩa là kiếm nặng không cần lưỡi sắc. Đây là câu khắc về thanh huyền thiết trọng kiếm ở mộ kiếm Độc Cô Cầu Bại trong Thần điêu hiệp lữ, đi cùng ý "đại xảo bất công": cái khéo lớn không cần tỉa tót.
Tiểu Lý phi đao là gì?
Là con dao bay của Lý Tầm Hoan trong Đa tình kiếm khách vô tình kiếm của Cổ Long, nổi tiếng với câu "lệ bất hư phát", xưa nay chưa phát trượt. Trong bảng binh khí của Bách Hiểu Sinh trong truyện, nó đứng thứ ba.
Thập bát ban binh khí gồm những gì?
Không có danh sách cố định. Mỗi thời và mỗi tác giả liệt kê khác nhau, thường gồm đao, thương, kiếm, kích, rìu, roi, chuỳ, côn, cung nỏ. Con số mười tám chỉ mang tính ước lệ.
Vì sao kiếm khách trong truyện nhiều hơn đao khách?
Vì kiếm được gắn với hình ảnh quân tử, văn nhân, đạo sĩ, hợp với kiểu nhân vật chính hào hoa, có học. Đao gắn với sự dũng mãnh, thường dành cho hảo hán hoặc nhân vật phụ.
