Ôn Thuỵ An (溫瑞安) là nhà văn võ hiệp gốc Hoa sinh năm 1954 ở Malaysia, học và bắt đầu viết ở Đài Loan, về sau sống ở Hồng Kông. Ông là gương mặt lớn của thế hệ viết sau Kim Dung, Cổ Long, nổi tiếng nhất với chuỗi truyện Tứ đại danh bổ – bốn bộ khoái lừng danh Vô Tình, Thiết Thủ, Truy Mệnh, Lãnh Huyết dưới trướng Gia Cát tiên sinh, phá án và chống gian thần ở kinh thành Biện Lương cuối Bắc Tống. Lối viết của ông nhiều thử nghiệm đến mức người đọc gọi là "siêu tân phái".
Từ Malaysia đến Đài Loan rồi Hồng Kông
Ôn Thuỵ An sinh năm 1954 ở bang Perak, Malaysia, trong một gia đình người Hoa. Ngay từ tuổi học trò ông đã làm thơ, viết văn và lập nhóm văn học với bạn bè. Đầu thập niên 1970 ông sang Đài Loan học đại học, cùng bạn bè lập "Thần Châu thi xã" – một nhóm thơ trẻ sôi nổi thời ấy, vừa làm thơ vừa viết truyện võ hiệp.
Năm 1980, ông rời Đài Loan, về sau sống và viết chủ yếu ở Hồng Kông. Ông không chỉ viết võ hiệp mà còn làm thơ, viết tản văn, phê bình. Chính chất thơ này làm văn võ hiệp của ông khác người: câu chữ nhiều nhịp điệu, hình ảnh lạ, có lúc gần với thơ hiện đại hơn là văn kể chuyện.
Tứ đại danh bổ: bốn bộ khoái, bốn tính cách
"Danh bổ" là bộ khoái nổi danh – người của công đường đi bắt tội phạm. Đặt bộ khoái làm nhân vật chính là một lựa chọn khác lạ: thay vì hiệp khách đứng ngoài vòng pháp luật, nhân vật của Ôn Thuỵ An làm việc trong bộ máy nhà nước, và phải đối mặt với chính sự mục ruỗng của bộ máy ấy.
| Tên | Thứ bậc | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Vô Tình | Đại sư huynh | Hai chân tàn tật, không luyện được nội công, ngồi kiệu hoặc xe; giỏi ám khí, cơ quan và mưu lược |
| Thiết Thủ | Nhị sư huynh | Nội lực thâm hậu, đôi tay như sắt, tính trầm ổn, nhân hậu |
| Truy Mệnh | Tam sư huynh | Cước pháp và khinh công giỏi nhất, mê rượu, bề ngoài lôi thôi, nhiều kinh nghiệm giang hồ |
| Lãnh Huyết | Tứ sư đệ | Trẻ nhất, kiếm pháp liều lĩnh, chỉ tiến không lùi, xuất thân hoang dã |
Cả bốn là đệ tử của Gia Cát tiên sinh – một trọng thần trung trực trong triều, người dùng tài của họ để kiềm chế phe gian thần. Mỗi người một sở trường bù cho nhau, giống một đội điều tra hơn là một nhóm hiệp khách.
Bối cảnh: kinh thành cuối Bắc Tống
Ôn Thuỵ An đặt phần lớn truyện vào thời Tống Huy Tông, những năm trước biến Tĩnh Khang (1127). Đây là giai đoạn có thật nổi tiếng về sự suy đồi: nhà vua mê nghệ thuật và đá quý, quyền thần Thái Kinh lũng đoạn triều chính, các phe phái đấu đá trong khi nước Kim đang lớn mạnh ở phương Bắc. Thái Kinh là nhân vật có thật, từng làm tể tướng nhiều lần dưới thời Huy Tông, bị hậu thế xếp vào hàng gian thần.
Gia Cát tiên sinh và bốn đại danh bổ là hư cấu. Họ đứng trong cuộc giằng co giữa người trung và kẻ gian – một cuộc giằng co mà người đọc biết trước kết cục lịch sử: chỉ vài năm sau, Bắc Tống sụp đổ. Điều này cho truyện một nỗi buồn ngầm: dù bốn danh bổ thắng bao nhiêu vụ án, họ không thể cứu được triều đại.
Thuyết anh hùng, thuỳ thị anh hùng
Song song với Tứ đại danh bổ là một chuỗi khác cùng bối cảnh kinh thành: Thuyết anh hùng, thuỳ thị anh hùng (Nói anh hùng, ai là anh hùng). Chuỗi này xoay quanh các bang hội lớn ở kinh thành như Kim Phong Tế Vũ lâu của Tô Mộng Chẩm và Lục Phân Bán đường, với hai nhân vật trẻ Vương Tiểu Thạch và Bạch Sầu Phi. Hai chuỗi truyện chia sẻ nhân vật, đan vào nhau thành một "vũ trụ" kinh thành rộng lớn.
Vương Tiểu Thạch – hiền, tài, không ham quyền – và Bạch Sầu Phi – tài không kém, nhưng tham vọng không đáy – là một cặp đối lập tiêu biểu. Truyện hỏi đúng câu ở tên: trong một thế giới mà ai cũng nói về anh hùng, ai thật sự xứng đáng? Chuỗi này rất dài, viết qua nhiều năm và được nhiều người đọc coi là tác phẩm chín nhất của ông.
"Siêu tân phái": viết như làm thơ
Người đọc quen Kim Dung khi mở truyện Ôn Thuỵ An thường bất ngờ vì lối viết:
- Câu ngắn và đoạn vụn: nối tiếp Cổ Long nhưng đẩy xa hơn, có khi một chữ một dòng.
- Thử nghiệm hình thức: lặp chữ, sắp chữ trên trang theo nhịp, chuyển điểm nhìn đột ngột, ghi chú xen vào giữa truyện.
- Chất thơ: tên chiêu, tên người, tên lầu các đều được đặt rất kỳ công, nhiều hình ảnh đẹp mà khó dịch.
- Chính trị triều đình: âm mưu, phe phái, phản bội trong bộ máy quyền lực được đặt lên ngang với võ công.
Lối viết này làm ông được một lớp độc giả mê say, nhưng cũng làm nhiều người khó theo. Nó cũng khiến các bản dịch tiếng Việt khó giữ được cái hay của nguyên tác.
Tứ đại danh bổ trên màn ảnh
Chuỗi truyện được chuyển thể nhiều lần cho truyền hình Hồng Kông và đại lục. Bản điện ảnh được biết đến rộng nhất là bộ ba phim Tứ đại danh bổ (2012–2014) của đạo diễn Trần Gia Thượng, với Đặng Siêu và Lưu Diệc Phi; trong phim, Vô Tình được đổi thành nhân vật nữ do Lưu Diệc Phi đóng. Các bản phim thường thêm yếu tố kỳ ảo, khác khá xa nguyên tác vốn thiên về điều tra và chính trị.
Vị trí trong dòng võ hiệp
Nếu Lương Vũ Sinh mở đầu tân phái, Kim Dung đưa nó lên đỉnh cao về quy mô, Cổ Long cách tân về văn phong, thì Ôn Thuỵ An thuộc lớp người tiếp tục thử nghiệm sau khi hai tên tuổi lớn đã định hình thể loại. Cùng thế hệ với ông là Hoàng Dịch ở Hồng Kông. Hai người đi hai hướng: Ôn Thuỵ An đẩy văn võ hiệp về phía thơ và thử nghiệm hình thức, còn Hoàng Dịch đẩy nó về phía khoa học viễn tưởng và lịch sử giả tưởng.
Góc nhìn hôm nay
- Bắt đầu từ Tứ đại danh bổ: các tập đầu như "Tứ đại danh bổ hội kinh sư" dễ đọc hơn, tính trinh thám rõ hơn.
- Đọc kèm một chút sử Bắc Tống: biết về Tống Huy Tông, Thái Kinh, biến Tĩnh Khang sẽ thấy truyện có thêm một tầng ý nghĩa.
- Chấp nhận văn lạ: đừng vội bỏ vì văn vụn. Đọc vài chương sẽ quen nhịp và thấy cái đẹp riêng.
- So sánh với Cổ Long: Ôn Thuỵ An học nhiều từ Cổ Long nhưng mang vào đó chính trị triều đình và chất thơ riêng.
Câu hỏi thường gặp
Ôn Thuỵ An là ai?
Ôn Thuỵ An là nhà văn võ hiệp gốc Hoa sinh năm 1954 ở Malaysia, học và bắt đầu viết ở Đài Loan, sau sống ở Hồng Kông. Ông nổi tiếng với chuỗi Tứ đại danh bổ và Thuyết anh hùng, thuỳ thị anh hùng.
Tứ đại danh bổ gồm những ai?
Gồm Vô Tình (đại sư huynh, chân tàn tật, giỏi ám khí), Thiết Thủ (nội lực mạnh, đôi tay sắt), Truy Mệnh (cước pháp và khinh công, mê rượu) và Lãnh Huyết (kiếm pháp liều lĩnh, trẻ nhất). Cả bốn là đệ tử của Gia Cát tiên sinh.
Tứ đại danh bổ lấy bối cảnh thời nào?
Phần lớn truyện đặt vào thời Tống Huy Tông cuối Bắc Tống, khi quyền thần Thái Kinh lũng đoạn triều chính, vài năm trước biến Tĩnh Khang năm 1127. Thái Kinh là nhân vật có thật, còn bốn danh bổ là hư cấu.
Vô Tình trong Tứ đại danh bổ là nam hay nữ?
Trong truyện của Ôn Thuỵ An, Vô Tình là nam. Bộ phim điện ảnh 2012–2014 của Trần Gia Thượng đổi Vô Tình thành nữ, do Lưu Diệc Phi đóng.
Siêu tân phái võ hiệp là gì?
Đó là cách người đọc gọi lối viết của Ôn Thuỵ An: tiếp nối tân phái của Kim Dung, Cổ Long nhưng thử nghiệm mạnh về hình thức, câu ngắn, đoạn vụn, nhiều chất thơ và đặt chính trị triều đình lên ngang võ công.
