Vi Tiểu Bảo: nhân vật chính không biết võ của Lộc Đỉnh ký

Vi Tiểu Bảo là nhân vật chính của Lộc Đỉnh ký, bộ truyện cuối cùng Kim Dung viết: một cậu bé lớn lên trong kỹ viện ở Dương Châu, gần như không biết võ, nói dối như cuội, ham tiền, nhưng nhờ lanh lợi và biết giữ nghĩa với bạn mà leo đến tước công thời Khang Hi. Ông là nhân vật "phản anh hùng" nổi tiếng nhất của truyện kiếm hiệp, và chính Kim Dung coi Lộc Đỉnh ký là bộ truyện khác hẳn những bộ trước. Hiểu Vi Tiểu Bảo là hiểu vì sao Kim Dung dừng viết sau bộ này.

Bộ truyện cuối cùng của Kim Dung

Lộc Đỉnh ký đăng trên Minh Báo từ năm 1969 đến 1972. Sau đó Kim Dung tuyên bố gác bút, chỉ dành thời gian sửa lại các bộ cũ. Tên truyện ghép từ hai thành ngữ: "trục lộc" (đuổi hươu, ví với tranh thiên hạ) và "vấn đỉnh" (hỏi về chiếc đỉnh, biểu tượng ngôi vua). Cả câu chuyện xoay quanh việc tranh giành giang sơn đầu đời Thanh, nhưng người kể lại đứng ở vị trí thấp nhất có thể.

Khi truyện đăng báo, nhiều độc giả viết thư phản đối vì không quen một nhân vật chính như vậy. Trong lời bạt, Kim Dung giải thích rằng tiểu thuyết là để mô tả con người, không nhất thiết đưa ra một tấm gương đạo đức. Vi Tiểu Bảo là kiểu người có thật trong xã hội — ông muốn viết đúng như thế.

Từ Lệ Xuân viện đến Tử Cấm Thành

Vi Tiểu Bảo là con của Vi Xuân Phương, một kỹ nữ ở Lệ Xuân viện, Dương Châu. Cậu không biết cha mình là ai. Lớn lên giữa những lời tục tĩu và mánh khoé ở kỹ viện, cậu học được cách nói dối, nịnh người và đọc sắc mặt — những thứ về sau cứu mạng cậu không biết bao lần.

Theo hảo hán Mao Thập Bát lên Bắc Kinh, Tiểu Bảo bị bắt vào cung, giết một thái giám nhỏ tên Tiểu Quế Tử rồi đóng giả làm hắn. Trong cung, cậu kết bạn với một thiếu niên cùng tuổi hay vật nhau với mình — hoá ra là hoàng đế Khang Hi. Từ đây đời cậu gắn với nhà vua.

Bắt Ngao Bái: lịch sử thật trong truyện

Một trong những công đầu của Vi Tiểu Bảo là giúp Khang Hi bắt quyền thần Ngao Bái. Đây là chỗ Kim Dung dựa sát lịch sử:

Cách Kim Dung cài Vi Tiểu Bảo vào những sự kiện có thật mà không phá lịch sử là một trong những kỹ thuật được khen nhiều nhất của bộ truyện. Cậu luôn đứng bên cạnh sự kiện, nhận công, nhưng kết quả lịch sử vẫn y nguyên.

Hai mặt: thái giám của vua, hương chủ của Thiên Địa hội

Song song với việc làm thân tín của Khang Hi, Tiểu Bảo bái Trần Cận Nam — tổng đà chủ Thiên Địa hội, tổ chức chống Thanh — làm sư phụ và được làm hương chủ Thanh Mộc đường. Nhân vật Trần Cận Nam dựa trên Trần Vĩnh Hoa, mưu sĩ của họ Trịnh ở Đài Loan, người có thật. Thiên Địa hội có thật trong lịch sử nhưng xuất hiện muộn hơn thời Khang Hi; việc đặt nó vào bối cảnh này là theo truyền thuyết của chính hội.

Vi Tiểu Bảo vì thế phải sống giữa hai phe muốn giết nhau: vua muốn diệt Thiên Địa hội, Thiên Địa hội muốn giết vua. Cậu không phản bên nào. Cậu nói dối cả hai, nhưng không bán đứng ai. Khi bị ép phải chọn, cậu bỏ trốn. Đây là "nghĩa khí" kiểu Vi Tiểu Bảo: không lý tưởng lớn, nhưng không phản bạn.

Một nhân vật chính gần như không biết võ

Vi Tiểu Bảo gần như không học được võ công nào ra hồn. Những thứ giúp cậu sống sót:

• Thần hành bách biến: khinh công dùng để chạy trốn, do sư phụ Cửu Nạn dạy — thứ võ duy nhất cậu chịu học tử tế.
• Bảo y không đao kiếm nào đâm thủng và chuỷ thủ sắc bén, đều là đồ có được nhờ may mắn.
• Miệng lưỡi: nịnh, doạ, bịa chuyện, nhớ tên người và nói đúng điều người ta muốn nghe.
• Vận may và tiền: cậu chi tiền rất hào phóng cho bạn bè và cấp dưới.

Kim Dung đảo ngược hoàn toàn công thức kiếm hiệp. Trong mọi bộ trước, võ công là con đường đi lên; ở Lộc Đỉnh ký, võ công gần như vô dụng trước quyền lực, mưu mẹo và quan hệ. Đó là lời nhận xét về thế giới thật mà Kim Dung gửi vào bộ truyện cuối.

Bảy bà vợ và kết thúc mở

Vi Tiểu Bảo có bảy người vợ: A Kha, Song Nhi, Tô Thuyên, Phương Di, Mộc Kiếm Bình, Tăng Nhu và công chúa Kiến Ninh. Chuyện này thường được nhắc như chuyện vui, nhưng đọc kỹ thì Kim Dung không ca ngợi. Cách Vi Tiểu Bảo có được nhiều người vợ nhiều lúc là ép buộc, lừa gạt — đó là cái mà người đọc trưởng thành nên nhìn với con mắt phê phán, không phải hâm mộ. Người đáng nhớ nhất trong số họ là Song Nhi, thị nữ trung thành đi theo cậu từ đầu.

Cuối truyện, Vi Tiểu Bảo chán cảnh phải chọn giữa vua và hội, bèn giả chết, đưa cả gia đình về Dương Châu rồi biến mất. Câu chuyện khép lại bằng một chi tiết hài hước: khi cậu hỏi mẹ cha mình là người gì, bà kể ra đủ các tộc người từng đến kỹ viện — Hán, Mãn, Mông, Hồi, Tạng — rồi nói không biết. Một kết thúc chế giễu nhẹ nhàng cái chuyện "Hán – Mãn" vốn là trục căng thẳng của cả bộ truyện.

Vì sao Vi Tiểu Bảo khiến người đọc thích

Vi Tiểu Bảo vừa đáng chê vừa đáng mến. Cậu tham, hèn, nói tục, nhưng không bao giờ bỏ bạn, đối xử tốt với người dưới, và trong những lúc then chốt dám liều vì người khác. Cậu là bức tranh về một người bình thường sống sót trong một thế giới đầy quyền lực — không anh hùng, nhưng cũng không ác.

Nhiều nhà phê bình ở Hồng Kông và Đài Loan coi Lộc Đỉnh ký là bộ truyện chín nhất của Kim Dung về nghệ thuật, dù không phải bộ được yêu nhất. Nó cho thấy một tác giả đã đi hết đường của thể loại và quay lại nhìn thể loại ấy bằng con mắt hài hước.

Góc nhìn hôm nay

Đọc Vi Tiểu Bảo hôm nay, nên đọc như một tấm gương phản chiếu xã hội chứ không phải hình mẫu. Những gì đáng học ở cậu — trọng bạn, biết lắng nghe, đối xử tốt với người dưới — có thể tách khỏi những gì không nên bắt chước. Người muốn hiểu bối cảnh có thể đọc thêm về đời Khang Hi (1661–1722) và loạn Tam phiên. Dương Châu, tỉnh Giang Tô, quê của Vi Tiểu Bảo, nay có Sấu Tây Hồ và nhiều vườn cổ từ đời Thanh. Trên màn ảnh, bản TVB 1984 với Lương Triều Vỹ vai Vi Tiểu Bảo và Lưu Đức Hoa vai Khang Hi được nhiều người Việt nhớ nhất, bên cạnh phim điện ảnh hài của Châu Tinh Trì năm 1992.