Lệnh Hồ Xung: kẻ tự do giữa giang hồ trong Tiếu ngạo giang hồ

Lệnh Hồ Xung là nhân vật chính của Tiếu ngạo giang hồ (Kim Dung), đại đệ tử phái Hoa Sơn, một người phóng khoáng, ham rượu, trọng bạn và chỉ muốn sống tự do. Ông bị sư phụ trục xuất, bị chính phái nghi ngờ, bị tà phái lôi kéo, nhưng đến cuối cùng vẫn không chịu đứng vào phe nào để tranh quyền. Ở Lệnh Hồ Xung, Kim Dung viết về một kiểu anh hùng hiếm: người mà chiến thắng lớn nhất là giữ được chính mình.

Một bộ truyện không có triều đại

Tiếu ngạo giang hồ đăng trên Minh Báo từ năm 1967 đến 1969. Khác hầu hết truyện Kim Dung, bộ này cố tình không gắn với triều đại nào. Trong lời bạt, Kim Dung giải thích rằng ông muốn viết về những kiểu người tranh quyền vốn có ở mọi thời, nên không cần bối cảnh lịch sử cụ thể. Vì thế thế giới của Lệnh Hồ Xung chỉ có môn phái, giáo phái, và cuộc tranh đoạt quyền lực giữa chúng.

Hai khối đối đầu là Ngũ Nhạc kiếm phái (Tung Sơn, Thái Sơn, Hoa Sơn, Hành Sơn, Hằng Sơn) đại diện chính phái, và Nhật Nguyệt thần giáo bị gọi là ma giáo. Lệnh Hồ Xung đứng giữa hai bên, và qua mắt ông người đọc thấy rằng "chính" và "tà" chỉ là nhãn dán.

Đại đệ tử Hoa Sơn: vui tính và ngang bướng

Lệnh Hồ Xung mồ côi, được chưởng môn Nhạc Bất Quần và vợ là Ninh Trung Tắc nuôi lớn trên Hoa Sơn. Ông thầm yêu tiểu sư muội Nhạc Linh San, con gái sư phụ. Tính ông vui vẻ, coi thường lễ nghi, thích kết bạn với cả người bị coi là xấu. Ngay đầu truyện, ông ngồi uống rượu với Điền Bá Quang, một kẻ bị cả giang hồ truy đuổi, chỉ để cứu ni cô Nghi Lâm của phái Hằng Sơn.

Chuyện "kết bạn với tà" bắt đầu từ đó và theo ông suốt truyện. Mỗi lần ông giữ nghĩa với một người bị chính phái ruồng bỏ, ông lại bị nghi ngờ thêm một chút.

Tư Quá nhai và Độc Cô cửu kiếm

Bị phạt lên Tư Quá nhai (vách núi để tự xét lỗi), Lệnh Hồ Xung gặp Phong Thanh Dương, một lão tiền bối của phái Hoa Sơn đã ẩn cư nhiều năm. Phong Thanh Dương truyền cho ông Độc Cô cửu kiếm, kiếm pháp của Độc Cô Cầu Bại — cùng một nhân vật huyền thoại được nhắc trong Thần điêu hiệp lữ.

Độc Cô cửu kiếm có triết lý "vô chiêu thắng hữu chiêu": không học thuộc chiêu thức mà nhìn ra sơ hở của đối phương rồi đánh vào đó. Kiếm pháp này hợp với Lệnh Hồ Xung đến kỳ lạ — một người không chịu khuôn phép học một thứ võ công không có khuôn phép. Cũng như mọi võ công trong truyện, đây là hư cấu, có giá trị như một ẩn dụ về tự do tư duy.

Khúc nhạc Tiếu ngạo giang hồ

Tên bộ truyện là tên một bản nhạc. Lưu Chính Phong, cao thủ phái Hành Sơn, và Khúc Dương, trưởng lão Nhật Nguyệt thần giáo, là đôi tri âm cùng soạn khúc "Tiếu ngạo giang hồ" cho đàn cầm và ống tiêu hợp tấu. Vì kết bạn với người ma giáo, Lưu Chính Phong bị phái Tung Sơn diệt cả nhà ngay trong lễ rửa tay gác kiếm. Trước khi chết, hai người trao bản nhạc cho Lệnh Hồ Xung.

Truyện kể Khúc Dương lấy cảm hứng từ khúc Quảng Lăng tán của Kê Khang. Đây là chỗ Kim Dung nối với lịch sử thật: Kê Khang, một trong Trúc Lâm thất hiền đời Nguỵ – Tấn, bị xử tử khoảng năm 262–263. Theo Tấn thư, trước lúc hành hình ông xin đàn khúc Quảng Lăng tán rồi than rằng từ nay khúc ấy tuyệt truyền. Chi tiết Khúc Dương đào mộ tìm được bản nhạc là hư cấu.

Bản nhạc là biểu tượng của cả truyện: hai người ở hai phe đối địch, bỏ qua nhãn chính tà để cùng làm ra một thứ đẹp. Lệnh Hồ Xung chính là người được trao để giữ nó.

Bị trục xuất, bị nghi ngờ, không đổi lòng

Đoạn giữa truyện là một chuỗi mất mát:

• Nhạc Linh San quay sang yêu Lâm Bình Chi, chàng trai mới nhập môn mang mối thù diệt môn và cuốn Tịch tà kiếm phổ.
• Lệnh Hồ Xung bị nghi lấy trộm kiếm phổ, bị sư phụ ghét bỏ rồi trục xuất khỏi Hoa Sơn.
• Ông bị nội thương nặng, nội lực hỗn loạn, tưởng không qua khỏi.
• Người thật sự cứu ông là Nhậm Doanh Doanh, con gái cựu giáo chủ Nhật Nguyệt thần giáo, người được giang hồ tôn là "Thánh cô".

Qua tất cả, Lệnh Hồ Xung không hận sư phụ. Ông vẫn coi Nhạc Bất Quần là thầy, vẫn tin ông ấy là quân tử, cho đến khi sự thật phơi bày rằng Nhạc Bất Quần là kẻ đạo đức giả. Chính lòng tin thuần hậu ấy làm cú vỡ mộng thêm đau.

Chưởng môn Hằng Sơn và lời mời không nhận

Một chi tiết vừa buồn cười vừa đẹp: sau khi sư thái Định Nhàn qua đời, Lệnh Hồ Xung — một nam nhân ham rượu — trở thành chưởng môn phái Hằng Sơn, môn phái toàn ni cô. Ông nhận vì lời uỷ thác, và làm tròn trách nhiệm bảo vệ họ trước âm mưu thôn tính của Tả Lãnh Thiền.

Khi Nhậm Ngã Hành lấy lại ngôi giáo chủ, ông mời Lệnh Hồ Xung làm phó giáo chủ, hứa truyền ngôi về sau. Lệnh Hồ Xung từ chối. Ông không chịu nổi cảnh bị người khác quỳ lạy hô khẩu hiệu "thiên thu vạn tải, nhất thống giang hồ", cũng không chịu cảnh phải ra lệnh cho ai.

Kết thúc: được làm điều mình muốn

Nhậm Ngã Hành chết bất ngờ khi đang ở đỉnh quyền lực. Nhậm Doanh Doanh kế vị, giảng hoà với chính phái rồi trao lại quyền. Lệnh Hồ Xung cưới Doanh Doanh, và cuối truyện hai người cùng tấu khúc "Tiếu ngạo giang hồ" — khúc nhạc của Lưu Chính Phong và Khúc Dương, giờ có người kế tục.

Kim Dung không cho ông làm minh chủ, không cho ông thống nhất gì. Phần thưởng cho Lệnh Hồ Xung là được sống như mình muốn bên người hiểu mình. Đối với một bộ truyện về tranh quyền, đó là một kết thúc có chủ ý.

Lệnh Hồ Xung và rượu

Không nhân vật Kim Dung nào gắn với rượu như Lệnh Hồ Xung. Trong truyện có đoạn Tổ Thiên Thu giảng cho ông rằng mỗi thứ rượu cần một loại chén riêng — rượu nho dùng chén dạ quang, rượu Phần dùng chén ngọc, rượu Thiệu Hưng dùng chén sứ — một đoạn văn chương thú vị về văn hoá uống rượu. Rượu ở đây là biểu tượng: nó cho Lệnh Hồ Xung kết bạn với mọi hạng người, không phân sang hèn chính tà. Đọc thì vui, nhưng nói về đời thật, rượu không phải thứ để bắt chước nhân vật.

Góc nhìn hôm nay

Lệnh Hồ Xung thường được đọc như nhân vật mang tinh thần Đạo gia: thuận theo tự nhiên, không tranh, coi nhẹ danh vị. Trong đời thường, bài học từ ông là sự trung thực với chính mình — không vì phe nhóm mà đổi lòng, không vì quyền lợi mà bỏ bạn. Ai muốn đọc nên đọc trọn bộ một mạch; cái hay của truyện nằm ở chuỗi lựa chọn nhỏ chứ không ở một trận đánh nào. Núi Hoa Sơn thật ở tỉnh Thiểm Tây, nay là điểm du lịch nổi tiếng với những con đường men vách đá.