Thiên hạ ngũ tuyệt: Đông Tà, Tây Độc, Nam Đế, Bắc Cái, Trung Thần Thông

Thiên hạ ngũ tuyệt là năm cao thủ mạnh nhất võ lâm trong Anh hùng xạ điêu của Kim Dung: Đông Tà Hoàng Dược Sư, Tây Độc Âu Dương Phong, Nam Đế Đoàn Trí Hưng, Bắc Cái Hồng Thất Công và Trung Thần Thông Vương Trùng Dương. Danh hiệu ra đời từ lần Hoa Sơn luận kiếm thứ nhất, khi năm người tranh nhau cuốn Cửu Âm chân kinh. Đến cuối Thần điêu hiệp lữ, bộ năm này được thay bằng thế hệ mới, gọi là "tân ngũ tuyệt".

Hoa Sơn luận kiếm lần thứ nhất

Theo lời kể trong Anh hùng xạ điêu, vài chục năm trước khi câu chuyện chính bắt đầu, giang hồ tranh nhau cuốn Cửu Âm chân kinh đến đổ máu. Năm cao thủ hàng đầu hẹn lên núi Hoa Sơn tỉ võ suốt bảy ngày bảy đêm; ai thắng được tôn là thiên hạ đệ nhất và giữ cuốn kinh. Người thắng là Vương Trùng Dương, tổ sư Toàn Chân giáo.

Năm danh hiệu lấy theo phương hướng và đặc điểm của từng người. Cách đặt tên này dễ nhớ đến mức "Đông Tà Tây Độc" trở thành thành ngữ quen thuộc của người đọc kiếm hiệp — và là tên một bộ phim của Vương Gia Vệ năm 1994.

Đông Tà Hoàng Dược Sư: kẻ coi thường lễ giáo

Hoàng Dược Sư là người tài hoa nhất trong năm người: tinh thông cầm kỳ thi hoạ, y bốc, kỳ môn ngũ hành, trận pháp. Đào Hoa đảo của ông được bày trận kỳ môn, người lạ vào là lạc. Chữ "tà" của ông không phải là ác, mà là ngang ngược, coi khinh lễ giáo Nho gia đời Tống, ghét những kẻ đạo đức giả. Ông nổi tiếng với câu nói ý rằng mình chỉ kính trọng trung thần hiếu tử, còn lễ giáo thế tục thì không thèm để ý.

Điểm yếu của ông là tình riêng: thương vợ đến cuồng, thương con gái Hoàng Dung đến mức không ai được làm nàng buồn, và giận lên thì trừng phạt đệ tử rất nặng. Mối quan hệ của ông với đệ tử Mai Siêu Phong là một trong những chỗ Kim Dung sửa và gây tranh cãi ở bản tân tu (1999–2006).

Tây Độc Âu Dương Phong: tham vọng và điên loạn

Âu Dương Phong là kẻ ác trong ngũ tuyệt, bậc thầy dùng độc, rắn và mưu kế. Ông muốn chiếm Cửu Âm chân kinh bằng mọi giá. Hoàng Dung đã lừa ông bằng cách đưa cho ông một bản kinh bị viết đảo lộn. Âu Dương Phong luyện theo bản sai, võ công vẫn tăng nhưng thần trí điên loạn, đến mức không nhớ mình là ai.

Đây là một chi tiết văn chương có ý nghĩa: kẻ tham lam nhất có được thứ mình muốn, và chính thứ đó huỷ hoại ông. Trong Thần điêu hiệp lữ, Âu Dương Phong điên dại nhận Dương Quá làm con nuôi, và đây lại là mặt người nhất của ông — ông thương Dương Quá thật lòng.

Nam Đế Đoàn Trí Hưng: vị vua đi tu

Đoàn Trí Hưng là hoàng đế nước Đại Lý (vùng Vân Nam ngày nay), dòng họ Đoàn từng xuất hiện trong Thiên long bát bộ. Ông mang võ công gia truyền Nhất dương chỉ. Sau một biến cố — một phi tần của ông là Anh Cô có con với Chu Bá Thông, đứa bé bị người khác đả thương, ông vì ghen mà không chịu cứu — ông hối hận, bỏ ngôi đi tu, lấy hiệu Nhất Đăng đại sư.

Đoàn Trí Hưng có thật trong lịch sử nước Đại Lý, trị vì cuối thế kỷ 12. Nhà Đoàn Đại Lý nổi tiếng sùng Phật, nhiều đời vua thoái vị đi tu — chi tiết này có thật và là chỗ Kim Dung lấy cảm hứng. Còn chuyện Anh Cô và Nhất dương chỉ là hư cấu.

Bắc Cái Hồng Thất Công: kẻ ăn mày chính trực

Hồng Thất Công là bang chủ Cái Bang, người được độc giả quý nhất trong năm người. Ông ăn uống rất sành — Hoàng Dung dùng tài nấu ăn để "mua" cho Quách Tĩnh được học võ của ông — nhưng sống cực kỳ chính trực. Ông kể rằng đã giết đúng 231 người, người nào cũng là kẻ ác đáng chết. Chi tiết con số này là điểm nhấn văn chương của truyện, dùng để nói ông là người xét xử nghiêm khắc chứ không chém giết bừa.

Chính Hồng Thất Công truyền cho Quách Tĩnh Hàng long thập bát chưởng và truyền chức bang chủ cho Hoàng Dung. Trong Thần điêu hiệp lữ, ông và Âu Dương Phong gặp lại nhau trên Hoa Sơn, đấu với nhau rồi cùng ôm nhau cười mà chết — hai kẻ thù cả đời hoá giải trong khoảnh khắc cuối.

Trung Thần Thông Vương Trùng Dương: người có thật

Vương Trùng Dương là nhân vật có thật duy nhất trong ngũ tuyệt mang đúng thân phận thật. Ông sống từ 1113 đến 1170, sáng lập phái Toàn Chân của Đạo giáo, có bảy đệ tử nổi tiếng gọi là Toàn Chân thất tử, trong đó Khâu Xứ Cơ từng vượt đường xa sang Trung Á gặp Thành Cát Tư Hãn (khoảng 1220–1223) — chuyến đi được đệ tử ghi lại trong sách Trường Xuân chân nhân Tây du ký.

Kim Dung lấy những người thật này làm nhân vật, gán cho họ võ công và tính cách. Vương Trùng Dương trong truyện từng khởi nghĩa chống Kim, sau thất bại thì vào Cổ Mộ. Sử thật cho biết ông từng học võ, thi võ thời Kim rồi bỏ đi tu đạo; phần "khởi nghĩa chống Kim" là hư cấu. Ông qua đời trước khi câu chuyện chính bắt đầu.

Hoa Sơn luận kiếm lần hai, lần ba và tân ngũ tuyệt

Cuối Anh hùng xạ điêu có lần Hoa Sơn luận kiếm thứ hai. Âu Dương Phong đã điên, đánh với Hồng Thất Công, Hoàng Dược Sư và cả Quách Tĩnh. Kết quả không rõ ràng: Hoàng Dung dùng lời nói làm Âu Dương Phong hoảng loạn bỏ chạy, nên không ai thật sự được công nhận là đệ nhất.

Cuối Thần điêu hiệp lữ, lần thứ ba diễn ra sau trận Tương Dương, đặt ra bộ năm mới:

• Đông Tà: vẫn là Hoàng Dược Sư.
• Tây Cuồng: Dương Quá, thay Tây Độc Âu Dương Phong — nghĩa phụ của chàng.
• Nam Tăng: Nhất Đăng đại sư, Nam Đế ngày xưa nay đã thành nhà sư.
• Bắc Hiệp: Quách Tĩnh, thay Bắc Cái Hồng Thất Công — sư phụ của ông.
• Trung Ngoan Đồng: Chu Bá Thông, sư đệ của Vương Trùng Dương.

Cách thay danh hiệu cho thấy ý Kim Dung: thế hệ mới không phải bản sao thế hệ cũ. "Độc" thành "Cuồng", "Cái" thành "Hiệp", "Đế" thành "Tăng". Giang hồ đổi theo người.

Góc nhìn hôm nay

Ngũ tuyệt là ví dụ đẹp về cách Kim Dung xây hệ thống nhân vật: mỗi người là một quan niệm sống — Nho bị phản (Đông Tà), tham dục (Tây Độc), Phật (Nam Đế), hiệp nghĩa dân gian (Bắc Cái), Đạo (Trung Thần Thông). Đọc lại Anh hùng xạ điêu với cái nhìn ấy, người đọc sẽ thấy truyện không chỉ là đánh nhau mà là một cuộc đối thoại giữa các triết lý.

Ai muốn tìm hiểu phần có thật có thể đọc về Toàn Chân đạo và Trùng Dương cung ở núi Chung Nam (tỉnh Thiểm Tây), hoặc về lịch sử nước Đại Lý ở Vân Nam. Hoa Sơn — nơi luận kiếm — là núi có thật ở Thiểm Tây, nay có tấm đá khắc chữ "Hoa Sơn luận kiếm" cho du khách chụp ảnh, nhưng đó là dấu ấn của thời truyện kiếm hiệp nổi tiếng, không phải di tích cổ.