Phản diện kiếm hiệp đáng nhớ: Nhạc Bất Quần, Âu Dương Phong, Mộ Dung Phục

Ba phản diện đáng nhớ nhất trong truyện Kim Dung thường được kể là Nhạc Bất Quần (Tiếu ngạo giang hồ), Âu Dương Phong (Anh hùng xạ điêu) và Mộ Dung Phục (Thiên long bát bộ). Họ đáng nhớ không phải vì độc ác nhất, mà vì mỗi người đại diện cho một kiểu sa ngã rất người: đạo đức giả, tham vọng mù quáng, và giấc mộng quá khứ. Kim Dung hiếm khi viết kẻ ác thuần tuý; phản diện hay của ông luôn có lý do để người đọc hiểu, dù không thể tha thứ.

Nhạc Bất Quần: "Quân tử kiếm" giả

Nhạc Bất Quần là chưởng môn phái Hoa Sơn, được giang hồ tặng biệt hiệu "Quân tử kiếm". Ông ăn nói ôn hoà, giữ lễ nghi, luôn nói về chính nghĩa. Lệnh Hồ Xung, đệ tử ông nuôi từ nhỏ, kính ông như cha. Người đọc lần đầu cũng tin như vậy trong một thời gian dài.

Dần dần, lớp vỏ bong ra. Nhạc Bất Quần nhận Lâm Bình Chi làm đệ tử vì nhắm đến Tịch tà kiếm phổ của nhà họ Lâm. Ông lén lấy kiếm phổ rồi đổ tội cho Lệnh Hồ Xung, trục xuất học trò của mình. Ông gả con gái Nhạc Linh San cho Lâm Bình Chi như một nước cờ. Ông tự luyện kiếm phổ, chịu cái giá mà bí kíp đòi hỏi, để có sức mạnh đoạt ngôi chưởng môn Ngũ Nhạc phái hợp nhất.

Điều làm Nhạc Bất Quần đáng sợ là ông không bao giờ thừa nhận mình xấu. Ông diễn vai quân tử đến phút cuối, trước mặt vợ, con, học trò. Người vợ Ninh Trung Tắc, người phụ nữ chính trực của Hoa Sơn, chết trong đau đớn khi hiểu ra chồng mình là ai. Kết cục của ông là chết dưới lưỡi kiếm của Nghi Lâm, ni cô hiền lành nhất truyện, khi đang định hạ thủ Lệnh Hồ Xung.

Từ "ngụy quân tử" (quân tử giả) gắn liền với Nhạc Bất Quần đến mức nhiều độc giả Trung Hoa và Việt Nam dùng tên ông như một danh từ chung để chỉ người đạo đức giả.

Âu Dương Phong: tham vọng không đáy

Âu Dương Phong, Tây Độc trong Thiên hạ ngũ tuyệt, là phản diện của Anh hùng xạ điêu. Ông dùng độc, nuôi rắn, đánh bằng Cáp mô công, và không từ thủ đoạn nào để có Cửu Âm chân kinh. Ông chính là người đứng sau vụ thảm sát Giang Nam thất quái trên Đào Hoa đảo, rồi khéo léo để Quách Tĩnh nghi oan cho Hoàng Dược Sư.

Điều khiến Âu Dương Phong khác các phản diện tầm thường là ông có một thứ tình thật: tình với đứa con — Âu Dương Khắc, trên danh nghĩa là cháu nhưng thực ra là con ông. Khi Âu Dương Khắc bị Dương Khang giết, nỗi đau ấy làm ông thêm điên cuồng. Về sau, khi đã điên vì luyện bản kinh bị Hoàng Dung viết đảo, ông nhận Dương Quá làm con nuôi trong Thần điêu hiệp lữ, và thương cậu thật lòng.

Kết cục của Âu Dương Phong là một trong những cảnh đẹp nhất Kim Dung từng viết: trên đỉnh Hoa Sơn, ông và Hồng Thất Công, kẻ thù cả đời, đấu với nhau đến kiệt sức rồi ôm nhau cười mà chết. Kẻ ác được cho một cái chết có phẩm giá — Kim Dung muốn nói rằng ngay cả người tham lam nhất cũng còn một phần có thể hoá giải.

Mộ Dung Phục: tù nhân của giấc mộng phục quốc

Mộ Dung Phục là thiếu chủ họ Mộ Dung ở Cô Tô, nổi danh ngang Kiều Phong qua câu "Bắc Kiều Phong, Nam Mộ Dung". Ông thuộc dòng dõi hoàng tộc nước Yên do người Tiên Ti lập ra, và cả đời bị cha là Mộ Dung Bác dạy phải khôi phục nước Đại Yên. Câu nổi tiếng của gia tộc là "dĩ bỉ chi đạo, hoàn thi bỉ thân" — dùng chính cách của người để trả lại người.

Bối cảnh lịch sử có thật: họ Mộ Dung người Tiên Ti từng lập các nước Tiền Yên, Hậu Yên, Nam Yên trong thời Thập lục quốc (thế kỷ 4–5). Đến thời Bắc Tống trong truyện, các nước ấy đã mất hơn sáu trăm năm. Giấc mộng phục quốc của Mộ Dung Phục vì vậy là giấc mộng của một thứ đã chết từ lâu — và Kim Dung dùng chính sự lỗi thời ấy làm bi kịch.

Vì giấc mộng đó, Mộ Dung Phục đánh đổi tất cả:

• Bỏ người em họ Vương Ngữ Yên, người yêu ông say đắm, để đi cầu hôn công chúa Tây Hạ.
• Giết gia tướng trung thành Bao Bất Đồng khi ông này can ngăn.
• Nhận Đoàn Diên Khánh — kẻ ác số một trong Tứ đại ác nhân — làm nghĩa phụ để mưu đoạt ngôi Đại Lý.

Kết cục của ông là hoá điên. Cảnh cuối truyện, Mộ Dung Phục đội mũ giấy, ngồi trên nấm mộ, bắt đám trẻ con quỳ lạy hô "vạn tuế" để được phát kẹo bánh, bên cạnh chỉ còn thị nữ A Bích lặng lẽ chăm sóc. Một trong những hình ảnh kết thúc buồn nhất của Kim Dung.

So sánh ba kiểu sa ngã

Những phản diện khác không thể bỏ qua

• Tả Lãnh Thiền (Tiếu ngạo giang hồ): chưởng môn Tung Sơn, mưu gộp Ngũ Nhạc kiếm phái, ra tay tàn nhẫn với cả nhà Lưu Chính Phong. Ông là tham vọng không mặt nạ, đối lập với Nhạc Bất Quần đeo mặt nạ.
• Thành Côn (Ỷ thiên đồ long ký): thầy của Tạ Tốn, giết cả nhà học trò, gây ra chuỗi thù hận của bộ truyện, sau trốn vào Thiếu Lâm dưới pháp danh Viên Chân.
• Đinh Xuân Thu (Thiên long bát bộ): Tinh Tú lão quái, thích được đệ tử tâng bốc, một bức chân dung hài hước về thói sùng bái cá nhân.
• Khang Mẫn (Thiên long bát bộ): người đàn bà vì một lần bị Kiều Phong không ngoái nhìn mà dựng nên cả âm mưu huỷ hoại ông. Kim Dung cho thấy kẻ ác không cần võ công.
• Lý Mạc Sầu (Thần điêu hiệp lữ): bị tình phụ rồi hoá tàn độc, nhưng vẫn khiến người đọc thương khi nghe bà ngâm câu "Hỏi thế gian tình ái là chi".
• Long Khiếu Vân (Cổ Long, Đa tình kiếm khách vô tình kiếm): người anh em kết nghĩa được Lý Tầm Hoan nhường cả người yêu, rồi vì ghen và sợ mà phản bội.

Vì sao phản diện Kim Dung hay

Có mấy điểm chung giúp các phản diện này sống lâu trong ký ức người đọc:

• Họ có động cơ rõ ràng: quyền, võ công, nước, tình. Không ai ác vì "muốn ác".
• Họ có lúc được thương: Âu Dương Phong với Dương Quá, Mộ Dung Phục bên A Bích, Lý Mạc Sầu với bài từ cũ.
• Kết cục của họ là hệ quả của chính lựa chọn, không phải nhân vật chính đánh bại họ bằng võ công cao hơn. Nhạc Bất Quần chết vì người hiền nhất; Mộ Dung Phục thua chính giấc mộng của mình.
• Họ phản chiếu nhân vật chính: Nhạc Bất Quần là mặt trái của Lệnh Hồ Xung, Mộ Dung Phục là mặt trái của Kiều Phong — cùng tài, cùng danh, khác lựa chọn.

Góc nhìn hôm nay

Đọc phản diện Kim Dung là một bài tập nhìn người. Nhạc Bất Quần dạy ta cảnh giác với lời nói đẹp mà không đi kèm việc làm. Mộ Dung Phục cho thấy cái giá của việc sống vì kỳ vọng của người khác, kể cả kỳ vọng của gia đình. Âu Dương Phong nhắc rằng có được thứ mình thèm khát chưa chắc là thắng.

Người muốn đọc kỹ nên đọc cặp đôi: Tiếu ngạo giang hồ để thấy Nhạc Bất Quần cạnh Lệnh Hồ Xung, Thiên long bát bộ để thấy Mộ Dung Phục cạnh Kiều Phong. Cách Kim Dung đặt hai nhân vật cùng tầm mà khác hướng là chìa khoá hiểu cả bộ truyện.