Trong truyện kiếm hiệp, nội công là "năng lượng" tích trong đan điền, chạy theo kinh mạch, quyết định sức mạnh của mọi chiêu thức; còn tẩu hoả nhập ma là tai nạn khi luyện sai, người luyện bị tê liệt, điên loạn hay chết. Cả hai được xây trên khái niệm có thật của Đạo giáo (nội đan) và Đông y (khí, kinh lạc), nhưng cách tiểu thuyết dùng là hư cấu. Ngoài đời, không có "nội lực" nào truyền được từ người sang người hay đẩy bay đối thủ.
Nguồn gốc khái niệm: khí, đan điền, nội đan
Ba khái niệm gốc mà kiếm hiệp vay mượn:
- Khí: trong triết học và y học cổ Trung Hoa, khí là thứ vận hành trong vũ trụ và cơ thể. Đây là khái niệm triết học – y học cổ, không phải một dạng năng lượng đo được.
- Đan điền: vùng dưới rốn, nơi Đạo gia cho là chỗ "luyện đan" trong cơ thể. Chữ "đan" gốc là thuốc tiên.
- Nội đan: trường phái Đạo giáo phát triển mạnh từ đời Đường – Tống, chuyển việc luyện thuốc trường sinh bằng lò (ngoại đan) vào bên trong cơ thể, dùng ngôn ngữ ẩn dụ của thuật luyện kim: lò, vạc, lửa, hống, diên. Văn bản nổi tiếng như Ngộ chân thiên của Trương Bá Đoan (thế kỷ 11) viết toàn bằng thơ ẩn dụ.
Kiếm hiệp lấy bộ từ vựng này, "đả thông nhâm đốc nhị mạch", "tiểu chu thiên", "đại chu thiên", "kỳ kinh bát mạch", rồi biến nó thành hệ thống "cấp độ" của võ công. Những từ ấy trong văn bản gốc là ngôn ngữ tôn giáo và ẩn dụ, không phải giải phẫu.
Nội công trong truyện: ba ý tưởng lớn
Nội lực là "vốn" tích luỹ được
Truyện tính nội lực theo năm, như "sáu mươi năm công lực". Người luyện lâu thì nội lực thâm hậu. Ý tưởng này giúp giải thích vì sao người già, nhà sư thường mạnh, và vì sao nhân vật trẻ cần "kỳ ngộ" để vượt lên.
Nội lực truyền được, hút được
- Truyền công: trong Thiên long bát bộ, Vô Nhai Tử truyền toàn bộ công lực cho Hư Trúc, biến một chú tiểu thành cao thủ trong một buổi.
- Hút công: Bắc minh thần công (Thiên long) hút nội lực người khác vào mình; tên lấy từ Trang Tử, thiên Tiêu dao du: "Bắc minh hữu ngư" (biển bắc có cá), hình ảnh biển lớn chứa được mọi dòng nước. Hấp tinh đại pháp của Nhậm Ngã Hành (Tiếu ngạo) là phiên bản tà, hút vào mà không hoá được nên bị phản phệ. Hoá công đại pháp của Đinh Xuân Thu thì làm tan nội lực đối phương.
Nội lực là con dao hai lưỡi
Lệnh Hồ Xung bị sáu luồng chân khí của Đào cốc lục tiên và chân khí của Bất Giới hoà thượng xung đột trong người, sống dở chết dở. Trong truyện, quá nhiều nội lực không hoà hợp cũng nguy hiểm như thiếu nội lực. Đây là cách Kim Dung nói về sự cân bằng.
Tẩu hoả nhập ma: từ ngữ tôn giáo đến cốt truyện
Cụm từ ghép hai phần. "Tẩu hoả" gốc từ thuật nội đan: luyện đan phải giữ "hoả hậu" (độ lửa) đúng, lửa lệch là hỏng. "Nhập ma" gốc từ Phật giáo: "ma" là những chướng ngại, ảo giác cản trở người tu thiền. Ghép lại, cụm từ chỉ trạng thái người tu luyện bị lệch, sinh ra rối loạn.
Trong tiểu thuyết, tẩu hoả nhập ma là "hình phạt" của sự nóng vội và lòng tham:
| Nhân vật | Tác phẩm | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|---|
| Âu Dương Phong | Xạ điêu, Thần điêu | Luyện theo bản kinh sai, võ công kỳ dị nhưng mất trí, không nhớ mình là ai |
| Mai Siêu Phong | Xạ điêu | Luyện sai, đôi chân bị liệt, phải nhờ người cõng |
| Nhậm Ngã Hành | Tiếu ngạo | Hấp tinh đại pháp hút nhiều nội lực tạp, bị phản phệ, cuối cùng chết đột ngột |
| Dương Đính Thiên | Ỷ thiên | Cố luyện tầng cao Càn khôn đại nã di khi chưa đủ sức, chết trong mật đạo |
Điểm chung: người tẩu hoả nhập ma đều là kẻ tham, vội hoặc kiêu. Kim Dung dùng nó như một thứ "luật nhân quả" trong thế giới võ học.
Cổ Long và Kim Dung: hai cách nhìn nội công
Kim Dung xây nội công như một hệ thống chi tiết: tên công pháp, tầng bậc, kinh mạch, những lần "đả thông". Cổ Long thì gần như bỏ qua phần ấy. Nhân vật của ông thắng nhờ tốc độ, sự bình tĩnh và nắm bắt tâm lý đối thủ; một nhát phi đao của Lý Tầm Hoan không cần giải thích nội lực bao nhiêu năm. Với Cổ Long, võ công cao nhất nằm ở con người chứ không ở công phu tích luỹ.
Hai cách viết cho ra hai cảm giác đọc khác nhau: Kim Dung khiến người đọc thích "tra cứu", so sánh, xếp hạng; Cổ Long khiến người đọc nín thở chờ một khoảnh khắc. Hiểu điều này giúp tránh những cuộc tranh luận vô ích kiểu "nhân vật Kim Dung đánh thắng nhân vật Cổ Long không".
Ngoài đời: tâm thần học đã ghi nhận gì
Có một sự thật đáng chú ý: tâm thần học hiện đại có ghi nhận những trường hợp rối loạn tâm thần liên quan tới việc tập khí công. Cẩm nang chẩn đoán DSM-IV của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, trong phần thuật ngữ về các hội chứng gắn với văn hoá, có mục "phản ứng loạn thần do khí công" (qi-gong psychotic reaction). Phân loại bệnh tâm thần của Trung Quốc từng có mục tương tự. Các trường hợp thường gặp ở người tập quá mức, tập theo hướng dẫn không rõ ràng, hoặc vốn có yếu tố nguy cơ.
Điều này không có nghĩa "tẩu hoả nhập ma" trong truyện là thật. Nó có nghĩa: việc tự tập những phương pháp tác động vào hơi thở, tâm trí theo sách không rõ nguồn hoặc theo tiểu thuyết là có rủi ro. Bài viết này không hướng dẫn bất kỳ phương pháp nào. Ai muốn tập thiền, dưỡng sinh nên học với người có chuyên môn; nếu có dấu hiệu bất thường về sức khoẻ hay tâm lý, hãy đi khám bác sĩ.
Vì sao nội công quan trọng với kiếm hiệp
Nội công giải quyết một vấn đề kể chuyện: nếu võ chỉ là kỹ thuật thì người trẻ sẽ luôn thắng người già, người khoẻ luôn thắng người gầy. Nội công tạo ra một chiều "tu dưỡng" bên trong, cho phép một ông lão gầy gò, một nhà sư quét rác là cao thủ số một. Nó cũng gắn võ công với đạo đức: muốn nội công thâm hậu phải kiên nhẫn, tâm tĩnh, không tham. Kiếm hiệp vì thế không chỉ là truyện đánh nhau mà là truyện tu thân.
Góc nhìn hôm nay
Từ "tẩu hoả nhập ma" đã đi vào tiếng Việt đời thường để chỉ người làm gì quá đà đến mất kiểm soát, một dấu hiệu cho thấy kiếm hiệp ảnh hưởng ngôn ngữ đến mức nào. Muốn đọc thêm: thiên Tiêu dao du trong Trang Tử để thấy nguồn tên Bắc minh thần công; các nghiên cứu lịch sử Đạo giáo về nội đan; và đọc lại các chương Lệnh Hồ Xung chữa thương trong Tiếu ngạo giang hồ.
Câu hỏi thường gặp
Tẩu hoả nhập ma là gì?
Trong truyện kiếm hiệp, đó là tai nạn khi luyện công sai cách, khiến người luyện bị liệt, điên loạn hoặc chết. Cụm từ ghép "tẩu hoả" (lửa lệch, từ thuật nội đan Đạo giáo) và "nhập ma" (rơi vào chướng ngại, từ Phật giáo).
Nội công có thật không?
Nội công như trong truyện, đẩy bay đối thủ, truyền hay hút nội lực, là hư cấu. Các khái niệm khí, đan điền, kinh mạch có thật trong triết học và y học cổ, nhưng không phải dạng năng lượng đo được.
Đả thông nhâm đốc nhị mạch là gì?
Trong truyện, đây là cột mốc nội công quan trọng, khi khí lưu thông qua hai mạch Nhâm và Đốc chạy dọc trước và sau thân. Thuật ngữ lấy từ Đông y và nội đan Đạo giáo; cách dùng như một "cấp độ võ công" là của tiểu thuyết.
Bắc minh thần công lấy tên từ đâu?
Từ câu mở đầu thiên Tiêu dao du trong Trang Tử: "Bắc minh hữu ngư", biển bắc có loài cá lớn. Biển lớn chứa mọi dòng nước, như võ công hút nội lực của người khác trong Thiên long bát bộ.
Tập khí công có nguy hiểm không?
Y văn có ghi nhận một số trường hợp rối loạn tâm thần liên quan tới tập khí công, thường khi tập quá mức hoặc theo hướng dẫn không rõ ràng. Ai muốn tập nên học với người có chuyên môn và hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền hay dấu hiệu bất thường.
