Khinh công, bay trên mái nhà, lướt trên mặt nước, đạp cỏ không gãy, là hư cấu của tiểu thuyết võ hiệp. Con người thật không thể bật lên mái nhà hai tầng hay đi trên mặt nước; kỷ lục nhảy cao thế giới của nam giới, lập năm 1993, chỉ là 2,45 m với kỹ thuật và đường chạy đà. Nhưng khinh công có gốc văn chương rất lâu đời, từ truyền kỳ đời Đường đến Thuỷ hử, và trở thành hình ảnh đẹp nhất của kiếm hiệp khi lên màn ảnh.
Khinh công là gì
"Khinh công" nghĩa đen là "công phu làm cho nhẹ". Trong truyện, đó là khả năng di chuyển nhanh, nhảy cao, chạy trên tường, mái nhà, mặt nước, thậm chí ngọn cây, nhờ nội lực và kỹ thuật bước. Khinh công giỏi giúp nhân vật đuổi theo, chạy trốn, đột nhập, và tạo ra những cảnh mãn nhãn.
Gốc văn chương: những người "bay" đầu tiên
Truyền kỳ đời Đường
Từ thế kỷ 8–9, truyện truyền kỳ đã có những nhân vật thân thủ phi thường. Côn Lôn nô Ma Lặc cõng chủ vượt qua những bức tường cao của dinh thự quyền quý. Nữ hiệp Hồng Tuyến đi một đêm lấy chiếc hộp vàng ở đầu giường đối thủ cách xa hàng trăm dặm rồi trở về trước sáng. Nhiếp Ẩn Nương ẩn hiện như bóng. Đây là thế hệ đầu của các nhân vật "khinh công".
Thuỷ hử
Trong Thuỷ hử (đời Minh), Thời Thiên có biệt hiệu "Cổ thượng tảo" (con bọ chét trên mặt trống), giỏi trèo tường leo mái. Đới Tông là "Thần hành thái bảo", buộc giáp mã (bùa) vào chân thì đi một ngày tám trăm dặm. Ở Thuỷ hử, phần "khinh công" của Đới Tông là phép thuật chứ không phải võ công. Tiểu thuyết võ hiệp thế kỷ 20 đã "hợp lý hoá" phép thuật ấy thành công phu luyện được.
Các môn khinh công nổi tiếng trong tiểu thuyết
| Tên | Tác phẩm | Đặc điểm trong truyện |
|---|---|---|
| Lăng ba vi bộ | Thiên long bát bộ (Kim Dung) | Bộ pháp của Đoàn Dự theo sáu mươi tư quẻ Dịch, chủ yếu để né tránh |
| Thê vân tung | Ỷ thiên đồ long ký (Kim Dung) | Khinh công phái Võ Đang, đạp vào không trung mà vọt lên như mượn mây |
| Thần hành bách biến | Lộc Đỉnh ký (Kim Dung) | Vi Tiểu Bảo học được, chủ yếu dùng để chạy trốn, rất hợp tính cách |
| Khinh công của Sở Lưu Hương | Hệ truyện Sở Lưu Hương (Cổ Long) | Được tả là thiên hạ vô song, đi như làn gió, phù hợp với một "đạo soái" |
| Đạp tuyết vô ngân, thảo thượng phi | Nhiều tác phẩm | Những tên gọi chung để tả đi trên tuyết không để dấu, chạy trên ngọn cỏ |
"Lăng ba vi bộ": một câu phú hoá thành võ công
Tên "Lăng ba vi bộ" lấy từ bài Lạc thần phú của Tào Thực đời Nguỵ, câu tả nữ thần sông Lạc bước nhẹ trên sóng nước: "Lăng ba vi bộ, la miệt sinh trần" (bước nhẹ trên sóng, tất lụa như tung bụi). Kim Dung biến một hình ảnh thơ thành một môn võ, và giao nó cho Đoàn Dự, chàng thư sinh không thích đánh nhau. Khinh công của Đoàn Dự không để tấn công, chỉ để thoát thân, rất đúng với tính cách một nhân vật chủ hoà.
Điều thú vị: các khinh công trong truyện Kim Dung thường phản ánh tính cách người dùng. Vi Tiểu Bảo học bộ pháp chạy trốn, Đoàn Dự học bộ pháp né tránh, Trương Vô Kỵ có nền Cửu Dương nên chạy không biết mệt. Võ công là tấm gương của nhân vật.
"Phi diêm tẩu bích": vì sao luôn là mái nhà
Tiếng Hán có thành ngữ "phi diêm tẩu bích" (bay qua mái hiên, đi trên vách tường), vốn dùng để tả kẻ trộm lành nghề hay người có thân thủ nhanh nhẹn. Tiểu thuyết đời Thanh và kiếm hiệp hiện đại kế thừa hình ảnh này. Vì sao lại là mái nhà? Thành thị Trung Hoa xưa san sát những dãy nhà mái ngói nối nhau, tường cao bao quanh dinh thự. Ban đêm, đường phố có lính tuần, cổng phường đóng; mái nhà trở thành "con đường thứ hai" của người muốn đi lại không bị thấy. Cảnh đuổi nhau trên mái ngói dưới ánh trăng vì thế không chỉ đẹp mà còn hợp lý với không gian đô thị cổ.
Kiếm hiệp thêm vào đó một tầng nghĩa: người đi trên mái nhà là người đứng ngoài trật tự thường ngày, không đi cổng chính, không theo đường quan. Đó chính là "giang hồ".
Vật lý nói gì
Muốn "bay" lên mái nhà một tầng, cao khoảng ba, bốn mét, từ đứng yên, người ta cần lực bật vượt xa giới hạn cơ thể. Một vài con số để so sánh:
- Kỷ lục nhảy cao nam thế giới là 2,45 m, do Javier Sotomayor (Cuba) lập năm 1993, có chạy đà và kỹ thuật lưng qua xà.
- Vận động viên nhảy sào vượt hơn sáu mét, nhưng nhờ chiếc sào đàn hồi tích trữ năng lượng, không phải tự bật.
- Đi trên mặt nước đòi hỏi đạp nước cực nhanh với bàn chân rất rộng so với khối lượng cơ thể; một số loài thằn lằn nhỏ làm được, con người thì không.
Những người thật có thể làm điều gần với "khinh công" nhất là các vận động viên parkour và diễn viên đóng thế, nhưng họ dựa vào luyện tập lâu năm, chạy đà, điểm tựa và thiết bị an toàn; nhiều cảnh trên mạng được dựng hoặc cắt ghép.
Lời nhắc an toàn: đừng bao giờ thử nhảy từ mái nhà, ban công hay leo trèo nơi cao để "luyện khinh công". Trẻ em đọc truyện, xem phim cần được người lớn nhắc rõ điều này.
Khinh công trên màn ảnh: nghệ thuật dây cáp
Khinh công đẹp nhất là khi lên phim. Các đạo diễn Hồng Kông phát triển kỹ thuật treo dây cáp để diễn viên "bay": diễn viên đeo đai, được kéo bằng dây, sau đó dây được che hoặc xoá khi hậu kỳ. Những bộ phim kiếm hiệp như Ngoạ hổ tàng long (2000) của Lý An, với cảnh đuổi nhau trên ngọn tre, đã đưa hình ảnh khinh công tới khán giả toàn thế giới. Khi bàn về khinh công, có lẽ nên coi nó như một thứ múa: một ngôn ngữ thị giác, không phải mô tả hiện thực.
Góc nhìn hôm nay
Vì sao khinh công vẫn hấp dẫn dù ai cũng biết là không có thật? Có lẽ vì nó gói giấc mơ rất cổ của con người: thoát khỏi sức nặng, đi lại tự do như chim. Trong văn hoá Trung Hoa, giấc mơ ấy có từ hình ảnh tiên nhân cưỡi mây, và kiếm hiệp chỉ mang nó xuống trần, cho một người thường cũng có thể bay nếu đủ khổ luyện.
Muốn đọc thêm: các truyện Hồng Tuyến, Côn Lôn nô trong tuyển tập truyền kỳ đời Đường; Lạc thần phú của Tào Thực; các chương Đoàn Dự học Lăng ba vi bộ trong Thiên long bát bộ.
Câu hỏi thường gặp
Khinh công có thật không?
Không. Bay lên mái nhà, đi trên mặt nước hay chạy trên ngọn cỏ như trong truyện là hư cấu. Kỷ lục nhảy cao thế giới của nam chỉ là 2,45 m, lập năm 1993, có chạy đà.
Lăng ba vi bộ là gì?
Là bộ pháp hư cấu trong Thiên long bát bộ mà Đoàn Dự học được, dựa trên sáu mươi tư quẻ Dịch, chủ yếu để né tránh. Tên lấy từ câu "Lăng ba vi bộ" trong Lạc thần phú của Tào Thực.
Ai có khinh công giỏi nhất trong truyện kiếm hiệp?
Trong truyện Cổ Long, Sở Lưu Hương thường được coi là khinh công số một. Trong Kim Dung, có nhiều ứng viên như Đoàn Dự với Lăng ba vi bộ hay các cao thủ Võ Đang với Thê vân tung, tuỳ cách độc giả so sánh.
Phim kiếm hiệp quay cảnh bay như thế nào?
Chủ yếu bằng kỹ thuật treo dây cáp: diễn viên đeo đai, được kéo bằng dây, sau đó dây bị che hoặc xoá khi hậu kỳ. Ngoạ hổ tàng long (2000) là ví dụ nổi tiếng với cảnh trên ngọn tre.
Thần hành thái bảo là ai?
Là biệt hiệu của Đới Tông trong Thuỷ hử, người buộc giáp mã vào chân để đi một ngày tám trăm dặm. Đó là phép thuật trong truyện, sau này kiếm hiệp biến thành khinh công.
