Lý Tầm Hoan và Tiểu Lý phi đao: hiệp khách u buồn của Cổ Long

Lý Tầm Hoan là nhân vật chính của Đa tình kiếm khách vô tình kiếm của Cổ Long, người được giang hồ gọi là "Tiểu Lý Thám Hoa" với ngón phi đao "lệ bất hư phát" — đã phóng ra là không trượt. Ông là một hiệp khách u buồn, ho ra máu, say rượu triền miên, mang mối tình nhường lại cho bạn. Nếu Quách Tĩnh là hiệp khách của Kim Dung đại diện cho trách nhiệm, thì Lý Tầm Hoan đại diện cho nỗi cô đơn và sự hy sinh rất riêng của Cổ Long.

Tiểu Lý Thám Hoa là ai

Lý Tầm Hoan xuất thân từ một gia đình thư hương danh giá: theo truyện, nhà họ Lý "nhất môn thất tiến sĩ, phụ tử tam thám hoa" — một nhà có bảy tiến sĩ, cha con ba người đỗ thám hoa. Thám hoa là người đỗ thứ ba trong kỳ thi Đình. Ông vì thế được gọi là Tiểu Lý Thám Hoa, vừa là danh xưng văn nhân vừa là danh xưng giang hồ.

Ông là kiểu nhân vật hiếm trong kiếm hiệp: một học giả đỗ đạt, giàu có, nhưng lại bỏ hết để đi giang hồ. Cổ Long không cho ông vị trí của người thiếu niên lập danh; ông xuất hiện đầu truyện đã là người trung niên mệt mỏi, trở về sau mười năm biệt tích ở quan ngoại.

Món nợ với Long Khiếu Vân và mối tình bị nhường

Gốc bi kịch của Lý Tầm Hoan là lòng biết ơn. Long Khiếu Vân từng cứu mạng ông và kết nghĩa anh em. Khi biết Long Khiếu Vân đem lòng yêu Lâm Thi Âm — người em họ đã đính ước với chính mình — Lý Tầm Hoan quyết định trả ơn bằng cách lùi lại: ông cố tình sống phóng túng để Lâm Thi Âm thất vọng mà lấy Long Khiếu Vân, rồi để lại cả gia trang Lý Viên làm của hồi môn, một mình ra đi.

Mười năm ở biên ải, ông uống rượu, ho, và dùng con dao nhỏ khắc tượng gỗ — tượng nào cũng là hình bóng Lâm Thi Âm. Cổ Long viết những trang này rất lặng, ít lời, chỉ tả động tác khắc gỗ, mà người đọc vẫn thấy nặng.

Nhiều người đọc thấy quyết định ấy cao thượng, nhiều người thấy nó vô lý: ông đã tự quyết thay cho Lâm Thi Âm, không hỏi nàng muốn gì. Chính Cổ Long dường như cũng thấy vậy — về sau Long Khiếu Vân ghen tị, nghi kỵ, phản bội lại ông, và cuộc hôn nhân "được nhường" kia không làm ai hạnh phúc. Hy sinh sai cách cũng là một kiểu bi kịch.

Phi đao: thứ vũ khí không ai thấy

Tiểu Lý phi đao là một con dao nhỏ dài chừng ba tấc. Cổ Long gần như không bao giờ tả nó bay thế nào. Người đọc chỉ thấy tay Lý Tầm Hoan động, rồi đối thủ ngã xuống. Câu "Tiểu Lý phi đao, lệ bất hư phát" trở thành câu cửa miệng của độc giả.

Đây là khác biệt lớn với Kim Dung. Kim Dung tả chiêu thức tỉ mỉ, có tên, có ngọn nguồn; Cổ Long cố tình để trống. Ông viết về khí thế, về khoảnh khắc trước khi ra tay, về tâm lý hai người đứng đối mặt. Cái hay của phi đao không ở kỹ thuật mà ở chỗ nó tượng trưng cho một con người: phóng ra là để giữ công bằng, không phải để phô diễn.

Trong truyện có một cuốn Binh khí phổ do Bách Hiểu Sinh soạn, xếp hạng các binh khí trong giang hồ:

Cái hay của truyện là cho thấy bảng xếp hạng chỉ là lời đồn: kết quả các trận đánh lớn ở cuối truyện phụ thuộc vào tâm chứ không vào thứ hạng.

Bạn bè và người thương: A Phi, Thiết Truyền Giáp, Tôn Tiểu Hồng

Lý Tầm Hoan có ba mối quan hệ làm nên chiều sâu của ông:

• A Phi: chàng kiếm khách trẻ, kiếm nhanh, ngây thơ, sống như thú hoang. Lý Tầm Hoan coi A Phi như em, kiên nhẫn chờ A Phi tự nhìn ra Lâm Tiên Nhi — người đàn bà đẹp đã lợi dụng anh — là ai. Ông không ép, chỉ ở bên.
• Thiết Truyền Giáp: người hầu trung thành theo ông từ quan ngoại, ít nói, mang một món nợ cũ của riêng mình. Mối quan hệ chủ tớ mà như bạn.
• Tôn Tiểu Hồng: cháu gái Thiên Cơ lão nhân, thông minh, lém lỉnh, yêu Lý Tầm Hoan và kéo ông ra khỏi bóng ma Lâm Thi Âm. Bà là người đem đến cho ông một tương lai.

Tình bạn Lý Tầm Hoan – A Phi thường được coi là một trong những tình bạn đẹp nhất truyện Cổ Long. Nó cho thấy chữ "hiệp" ở Cổ Long nhiều khi là chuyện giữa hai người, không phải chuyện thiên hạ.

Lý Tầm Hoan và Cổ Long

Nhiều người đọc thấy bóng dáng Cổ Long (1938–1985) trong nhân vật này: văn nhân, mê rượu, hào phóng, cô đơn giữa đám đông bạn bè. Cổ Long mất năm 1985 khi mới 47 tuổi, bệnh liên quan đến rượu là nguyên nhân thường được nhắc. Sự trùng hợp ấy khiến người ta đọc Lý Tầm Hoan như một lời tự hoạ — dù cần nhớ đây là cách đọc của độc giả, không phải điều tác giả tuyên bố.

Cũng nên nói rõ cho người đọc trẻ: rượu trong truyện Cổ Long là chất liệu văn chương cho nỗi buồn. Ngoài đời, uống như Lý Tầm Hoan là hại sức khoẻ thật, và cái ho ra máu của nhân vật không có gì lãng mạn.

Di sản: Diệp Khai và những bộ truyện tiếp theo

Cổ Long tiếp tục thế giới này qua những bộ sau. Biên thành lãng tử có hai nhân vật chính: Phó Hồng Tuyết, chàng trai cầm đao mang mối thù gia đình, và Diệp Khai — truyền nhân của Lý Tầm Hoan — dùng phi đao nhưng vui vẻ, khoan dung, không mang u uất của thầy. Phó Hồng Tuyết về sau là nhân vật trung tâm của Thiên nhai minh nguyệt đao. Lý Tầm Hoan chỉ được nhắc đến như một huyền thoại.

Thứ tự đọc gợi ý: Đa tình kiếm khách vô tình kiếm trước, rồi Biên thành lãng tử, sau đó mới tới Thiên nhai minh nguyệt đao. Đọc theo thứ tự này sẽ thấy rõ cách Cổ Long để thế hệ sau gỡ dần nỗi buồn của thế hệ trước.

Góc nhìn hôm nay

Lý Tầm Hoan là nhân vật để bàn về giới hạn của sự hy sinh. Nhường người mình yêu cho bạn nghe thì cao thượng, nhưng truyện cho thấy làm thay người khác quyết định đời họ thì không phải cao thượng. Điều đáng học ở ông là lòng trung thành với bạn và sự kiên nhẫn — cách ông đợi A Phi tự tỉnh ngộ.

Trên màn ảnh, phim Đa tình kiếm khách vô tình kiếm của hãng Thiệu Thị năm 1977 do Sở Nguyên đạo diễn, Địch Long đóng Lý Tầm Hoan, là bản chuyển thể kinh điển. Người mê văn Cổ Long nên đọc bản dịch đầy đủ, đọc chậm những đoạn đối thoại ngắn; cái hay của ông nằm ở nhịp câu hơn là ở cốt truyện.