Đông Phương Bất Bại: nhân vật trong truyện Kim Dung thật sự là ai

Đông Phương Bất Bại là giáo chủ Nhật Nguyệt thần giáo trong Tiếu ngạo giang hồ của Kim Dung, kẻ cướp ngôi của Nhậm Ngã Hành rồi luyện Quỳ hoa bảo điển mà thành võ công vô địch. Điều bất ngờ là trong truyện, nhân vật lừng danh này chỉ thật sự xuất hiện trong một hồi, ngồi thêu hoa trong khuê phòng, và đã giao toàn bộ quyền hành cho kẻ tâm phúc Dương Liên Đình. Chính khoảng cách giữa cái tên "bất bại" và con người thật đã làm nên một trong những nhân vật ám ảnh nhất của Kim Dung.

Một cái tên lớn hơn con người

Suốt hơn nửa đầu Tiếu ngạo giang hồ, Đông Phương Bất Bại chỉ là một cái tên. Ai cũng sợ, ai cũng nhắc, giang hồ đồn ông là thiên hạ đệ nhất. Giáo chúng Nhật Nguyệt thần giáo phải quỳ lạy, hô những khẩu hiệu tôn sùng như "văn thành võ đức, trạch bị thương sinh" hay "thiên thu vạn tải, nhất thống giang hồ". Người đọc được dẫn dắt để tưởng tượng một ma đầu uy nghi, lạnh lùng.

Kim Dung xây dựng kỳ vọng ấy rất lâu rồi lật đổ nó trong một cảnh. Đây là thủ pháp quen thuộc của ông: cái được thần thánh hoá thường trống rỗng bên trong. Tên "Bất Bại" (không bao giờ thua) vì vậy mang sắc mỉa mai ngay từ đầu.

Cướp ngôi Nhậm Ngã Hành

Trước khi làm giáo chủ, Đông Phương Bất Bại là thuộc hạ được Nhậm Ngã Hành tin dùng. Nhậm Ngã Hành, mải luyện Hấp tinh đại pháp, giao cho ông cuốn Quỳ hoa bảo điển và nhiều quyền hành. Đông Phương Bất Bại dùng cơ hội đó để đảo chính: giam Nhậm Ngã Hành trong ngục tối dưới đáy Tây Hồ, ở Mai trang, suốt mười hai năm, rồi tự xưng giáo chủ.

Ông vẫn nuôi dạy Nhậm Doanh Doanh, con gái Nhậm Ngã Hành, đối xử tử tế và để nàng giữ danh hiệu "Thánh cô" được giáo chúng kính nể. Chi tiết này cho thấy ông không đơn giản là kẻ ác: ông vẫn giữ một chút tình nghĩa cũ.

Quỳ hoa bảo điển và cái giá phải trả

Quỳ hoa bảo điển là bí kíp võ công hư cấu, cùng gốc với Tịch tà kiếm phổ của nhà họ Lâm. Theo truyện, ai muốn luyện phải tự hủy đi phần nam tính của mình trước — câu mở đầu của kiếm phổ nói rõ điều đó. Cái giá này là ẩn dụ trung tâm của truyện: muốn có sức mạnh tuyệt đối thì phải đánh đổi chính con người mình.

Ba người trong truyện đã trả cái giá ấy:

Kim Dung dùng ba số phận này để nói một điều: tham vọng quyền lực hay thù hận, khi được đẩy đến cùng, đều đòi người ta đánh mất phần người của mình.

Cảnh thêu hoa ở Hắc Mộc nhai

Khi Nhậm Ngã Hành thoát ngục (nhờ Lệnh Hồ Xung vô tình giúp), ông cùng Hướng Vấn Thiên, Nhậm Doanh Doanh và Lệnh Hồ Xung lên Hắc Mộc nhai, tổng đàn của giáo, để đoạt lại ngôi. Họ tìm thấy Đông Phương Bất Bại không phải trên ngai cao, mà trong một gian phòng đầy hương phấn, mặc áo màu hồng, đang ngồi thêu hoa.

Truyện tả ông thay đổi hoàn toàn sau khi luyện bí kíp: chán quyền lực, chán việc giáo, chỉ muốn sống bên Dương Liên Đình — kẻ thật sự điều hành Nhật Nguyệt thần giáo nhân danh ông. Mọi khẩu hiệu tôn sùng, mọi nghi lễ quỳ lạy mà người đọc thấy ở nửa đầu truyện hoá ra là do Dương Liên Đình bày ra.

Trận đánh sau đó là bốn cao thủ hàng đầu đánh một người cầm cây kim thêu. Đông Phương Bất Bại nhanh đến mức không ai chạm được. Nhậm Ngã Hành mất một mắt. Chỉ khi Nhậm Doanh Doanh quay sang tấn công Dương Liên Đình, Đông Phương Bất Bại vì cứu người mình thương mà lộ sơ hở, và bị hạ. Kẻ "bất bại" thua vì tình, không phải vì võ.

Người thua cuộc đáng thương

Đây là chỗ Kim Dung tinh tế nhất. Ông không viết Đông Phương Bất Bại như kẻ quái dị để chế giễu. Trước khi chết, nhân vật nói những lời đầy nỗi buồn về việc mình đã đánh đổi tất cả. Người đọc bước vào cảnh ấy với nỗi sợ, và bước ra với lòng thương.

So với Nhậm Ngã Hành — người lấy lại ngôi rồi trở nên còn độc đoán hơn, ham được quỳ lạy hơn — Đông Phương Bất Bại lúc cuối đời lại là người đã bỏ quyền lực. Đó là cái nghịch lý Kim Dung gài vào: kẻ cướp ngôi chán ngôi, còn kẻ bị cướp lại khát ngôi đến mù quáng.

Vì sao nhân vật này nổi tiếng hơn vai trò trong truyện

Xét dung lượng, Đông Phương Bất Bại chỉ là nhân vật phụ. Nhưng hôm nay cái tên này nổi tiếng gần ngang Lệnh Hồ Xung. Có ba lý do:

• Cái tên: "Đông Phương Bất Bại" dễ nhớ, kêu, mang cảm giác vô địch — rất hợp để đi vào lời nói hằng ngày.
• Sự bất ngờ: cảnh thêu hoa là một trong những cú lật kịch tính nhất của truyện Kim Dung.
• Màn ảnh: bộ phim năm 1992 với Lâm Thanh Hà đã đẩy nhân vật lên thành một biểu tượng điện ảnh riêng, khác hẳn trong truyện. Câu chuyện bộ phim ấy được kể ở bài về Tiếu ngạo giang hồ trên màn ảnh trong mục Phim kiếm hiệp.

Cần lưu ý: hình ảnh nhiều người Việt hình dung về Đông Phương Bất Bại — một nữ cao thủ áo đỏ, bay lượn, có tình cảm với Lệnh Hồ Xung — là của phim, không phải của truyện. Trong nguyên tác, Lệnh Hồ Xung không có tình cảm gì với Đông Phương Bất Bại; hai người chỉ gặp nhau đúng một lần, ở trận Hắc Mộc nhai.

Góc nhìn hôm nay: đọc lại một nhân vật nhạy cảm

Ngày nay, Đông Phương Bất Bại thường được bàn trong các cuộc thảo luận về giới tính trong văn học. Cần đọc nhân vật trong bối cảnh: Kim Dung viết cuối thập niên 1960, và ẩn dụ chính của ông là về quyền lực và sự tha hoá, không phải về bản dạng giới. Đọc theo hướng ấy sẽ tránh được cả hai cực — vừa không dùng nhân vật để chế giễu ai, vừa không gán cho tác giả điều ông không định nói.

Người muốn đọc nên tìm đến hồi Hắc Mộc nhai trong Tiếu ngạo giang hồ sau khi đã theo dõi Nhậm Ngã Hành từ lúc thoát ngục; đọc riêng cảnh ấy sẽ mất đi cú lật. Mai trang trong truyện đặt ở Tây Hồ, Hàng Châu (tỉnh Chiết Giang) — Tây Hồ có thật, nhưng Mai trang và ngục dưới đáy hồ là hư cấu.